سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٤/٤/۱٩

 در روزگار کریم خان زند که زمامداریش سه دهه به درازا انجامید ایرانیان به جز درگیری با عثمانیان در جریان نبرد بصره برخورد نظامی دیگری با خارجیان نداشتند . البته بر اساس گزارش نگارنده کتاب مجمل التواریخ پس از نادر ؛ ایرانیان در این هنگام با روسها نیز رویاروی گشته بودند ؛ زیرا روسها از طریق خاک ایران قصد حمله به قلمروی سلاطین عثمانی را داشتند ( مجمل التواریخ پس از نادر ؛ ص۲۴۱-۲۳۸) با این وجود از کم و کیف این درگیری در هیچیک از منابع دوره زندیه خبری نمی توان یافت ؛ بنابراین می توان چنین پنداشت که اصلا چنین نبردی رخ نداده و یا اگر هم رخ داده جز یک درگیری کوچک میان مرزداران دو دولت نبوده است .

کریم خان زند

علت و سبب برپایی نبرد میان زندیان و عثمانیان در هاله ای از ابهام قرار دارد . برخی تاریخنگاران و تاریخ پژوهان علت ان را پشتیبانی عمرپاشا ؛ والی بغداد ؛ از اعراب و خوارج عمان به هنگام حمله لشگریان ایران به عمان دانسته اند (گلشن مراد ؛ ص۱۷۸) و برخی دیگر از تاریخنگاران عدم پایبندی عمرپاشا به قول و قرار خویش مبنی بر ارسال اذوقه و کشتی برای سپاه ایران در صورت یاری کریم خان به او در نبرد با اعراب بنی کعب را علت این کار پنداشته اند (کریم خان زند و زمان او ؛ ص۱۱۱) از دیگر سوی ؛ برخی بر این باورند که انتقال تجارتخانه انگلیسیها از بوشهر به بصره در سال ۱۱۸۸ق که موجبات رونق اقتصادی بصره و زیان بسیار به بازرگانی خارجی ایران را فراهم اورده بود سبب گردید کریم خان به بصره حمله برد تا دگربار تجارت بنادر ایران و به ویژه بوشهر رونق یاید .(کریم خان زند و خلیج فارس ؛ ص۴۰)

به غیر از اینان در منابع تاریخی به مواردی دیگر نیز به عنوان عوامل اصلی تصمیم خان زند برای حمله به بصره اشاره شده است ؛ از جمله برخی از انها به شرح ذیلند :

- اخذ عوارض به توسط دولت عثمانی از ایرانیانی که برای انجام مناسک حج و همچنین زیارت اماکن مقدسه ناگزیر به عبور از خاک عثمانی بودند ؛ در حالیکه دریافت چنین عوارضی پیشتر سابقه نداشت و در حقیقت بدعتی نوین از سوی دولت عثمانی به شمار می امد .(فارسنامه ناصری ؛ ج۱ ؛ ص۶۱۲)

- مصادره اموال ایرانیان مقیم اماکن مقدسه از سوی عمرپاشا که در پی طاعون سال ۱۱۷۸ق از دنیا رفته بودند . بایسته است یاد گردد فرزندان این ایرانیان از کریم خان زند درخواست یاری نمودند اما والی بغداد جز بی توجهی به درخواست  کریم خان مبنی بر بازگرداندن دارایی ایرانیان پاسخی نگفت .(تحفه العالم و ذیل التحفه ؛ ص۱۳۵)

« پادشاه بغداد با زوار سکنه عتبات... بدسلوکی را پیشنهاد نمود ؛ وجوه گزاف از انها و از قلیل مردمی که از طاعون باقی مانده بودند مصادره می نمود .» ( همان ؛ ص۱۳۵)

 - کشتن میرمهنا ؛ شورشی ایرانی ؛ به توسط عمال عثمانی که پس از شکست از نیروهای خان زند در نبرد خارک ؛ ناگزیر به بصره گریخته بود . ( تاریخ گیتی گشا ؛ ص۶۲) 

« مجبور شد که به بصره بگریزد و حاکم بصره فی الفور او را گرفته به قتل رسانید و جسد او را به صحرا انداحت » تاریخ ایران ؛ ج۲ ؛ ص۱۴۷) 

 چنین برمی اید که کریم خان کشتن بدون اجازه میرمهنا تبعه ایران را به دست کارگزاران دولت عثمانی به نوعی دخالت در امور داخلی کشور پنداشته بود ؛ زیرا به اعتراض شدیدی نسبت به دولت عثمانی دست یازید .( رستم التواریخ ؛ ص ۱۲۰-۱۱۹)  

تمبر یادبود کریم خان زند

به هر ترتیب و به هر علت که بود خان زند تصمیم گرفت که بصره را به قلمروی خویش ملحق نماید ؛ بنابراین برادر خویش صادق خان زند را مامور فراز اوردن سپاه و حرکت به سوی بصره ساخت .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

کتاب نامه :

۱- اصف ، محمد هاشم ؛ رستم التواریخ ؛ تصحیح محمد مشیری ، تهران : امیرکبیر ، 1352  

۲- حسینی فسایی ؛ میرزا حین ؛ فارسنامه ناصری ؛ تصحیح و تحشیه منصور رستگاری فسایی ؛ جلد اول ؛ تهران :امیرکبیر ؛ ۱۳۶۷

۳- رجبی ؛ پرویز ؛ کریم خان زند و زمان او ؛ تهران : امیرکبیر ؛ ۱۳۵۲

۴-سایکس ؛ سرپرسی ؛ تاریخ ایران ؛ ترجمه محمد تقی فخر داعی گیلانی ؛ چاپ پنجم ؛ جلد دوم ؛ تهران : دنیای کتاب ؛ ۱۳۷۰

۵- شوشتری جزایری ؛ میرعبداللطیف ؛ تحفه العالم و ذیل التحفه ؛ بی جا ؛ بی نا ؛ بی تا

۶- غفاری گلشنی  ؛ ابوالحسن ؛ گلشن مراد ؛ به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد ؛ تهران : زرین ؛ ۱۳۶۹

۷- فرامرزی ؛ احمد ؛ کریم خان زند و خلیج فارس ؛ به کوشش حسن فرامرزی ؛ تهران : بی نا ؛ ۱۳۴۶

۸- گلستانه ؛ ابوالحسن بن محمد امین ؛ مجمل التواریخ پس از نادر ؛ به اهتمام مدرس رضوی ؛ تهران : ابن سینا ؛ ۱۳۴۴

۹-نامی اصفهانی ؛ میرزامحمد صادق موسوی ؛ تاریخ گیتی گشا ؛ با تحریر و تحشیه دکتر عزیزالله بیات ؛ بی جا ؛ بی نا ؛ بی تا

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

« یک تمدن بزرگ تا از درون منهدم نشده باشد از بیرون مغلوب نمی شود .» « ویل دورانت »

 

 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

+ جغرافیادانان کجا را خلیج فارس می‌دانند

 

 

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :