سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٩/٤/۳۱

 ===========================

نگارنده بر خود واجب می داند پیشاپش از کلیه ی دختران و بانوان ایرانی به سبب بیان برخی اشعار و شماری از دیدگاه ها پوزش بخواهد ، هرچند این بزرگواران و فرزانگان خود بهتر می دانند که هدف تنها هویدا نمودن بخشی از تاریخ ایران است و نه چیز دیگر . 

==========================  

    امروزه کند وکاوهای تاریخی ثابت کرده که بیشتر جوامع متمدن روزگارهای پیشین از ساختار قدرتی مردسالارانه و پدرشاهی برخوردار بوده­اند . آنچه روشن است ، جامعه­ی ایران سده های هفتم ، هشتم و نهم هجری که مقارن قدرتمداری بیگانگان مغول و ترکان تیموری بود نیز با وجود حضور زنان نامدار و یا پرقدرتی چون سورقوقتیتی­بیکی ، مادر منکوقاآن ، گوهرشاد ، همسر شاهرخ تیموری ، ملکت­آغا ، یکی دیگر از همسران شاهرخ تیموری ، ملکه­کبری ، همسر امیرتیمور ، ترکان­خاتون ، همسر اتابک­سعد از اتابکان فارس ، کردوجین ، همسر سیورغتمش قراختائی ، ملکه­آغا ، همسر عمرشیخ تیموری ، خاتون ، همسر شاه یحیی مظفری ، شیخ خواتین ، همسر امین­الدین میکائیل و از مریدان خاص مولانا ، سلطان­بیگم ، همسر سلطان حسین بایقرا و  دهها زن نامدار دیگر ، چندان از ساختار مردسالارانه به دور نبوده است .

   نیاز به یادآوری است ، ایده­ها و عقاید مردسالارانه تنها بسان باوری عمومی در میان مردمان عادی دیده نمی شد ­بلکه در میان اندیشمندان و فرهیختگان نیز افراد بسیاری بودند که اعتقادی تام بدین باور داشتند ، با این وجود ، شایسته­ی یادکرد است اندیشمندان این عهد و زمان در این باره با یکدیگر واجد اشتراک اندیشه نبودند و دراین باب آرای متضادی به سر داشتند و البته شماری از این دانشمندان حتی گفتمان های متناقضی را در مورد زنان بیان داشته اند . بی­گمان ، مطالبی که درپی خواهد آمد بر درستی گفتار فوق مهر تایید خواهد نهاد .

نقش یک زن در مینیاتوری به یادگار مانده از روزگار مغول

   از جمله اندیشمندانی که در آثار خویش به زنان به کرات اشاره داشته گوینده­ی ناموری چون ، سعدی شیرازی ، است . از بسیاری از اشعار به یادگار مانده از سعدی چنین برمی­آید که ملکه­ی ذهن او ظاهرا از ایده­های مردسالارانه تشکیل یافته بود . نماد برجسته و بارز وجود چنین طرز تفکری در ذهن وی را می­توان در ابیاتی چون ابیات ذیل که وی در وصف زنان سروده است جستجو کرد :

                 در خرمی بر سرایی ببند                  که بانگ زن از وی برآید بلند

                 چـو زن راه بـازار گیـرد بـزن                و گرنه تو در خانه بنشین چو زن

                اگر زن ندارد سوی مرد گوش             سراویل کحلیش در مرد پوش

                زنی را که جهلست و ناراستی          بلا بر سر خود نه زن خواستی

                                                          ***

                ز بیگانگان چشم زن کور باد            چو بیرون شد از خانه در گور باد

                چو بینی که زن پابرجای نیست         ثبات از خردمندی و رای نیست

                                                         ***

              چه نغز آمد این یک سخن زان دو تن    که بودند سرگشته از دست زن

              یکی گفت کس را زن بد مباد             دگر گفت زن در جهان خود مباد

              زن نو کن ای دوست هر نوبهار          که تقویم پاری نیاید به کار

تصویر زن در مینیاتورهای به یادگار مانده از روزگار تیموری

    هرکس که نگاهی به این ابیات افکند بلاشک بر رسوخ اندیشه­های مردسالارانه در ذهن سعدی پی می­برد ، اما با این وجود ، شایان توجه است ، همین سعدی که چنین بی­پروا بر زنان تاخته است شمار زیادی از زنان را در مجموعه اشعار خویش ستوده و از آنان به نیکی فراوان یاد کرده است . آنچه واضح و آشکار است او علاوه بر زنان زیبارو و دارای چهره­ی شاداب و بشاش ، بانوان خوش سخن ، مستور ، پوشیده ، پارسا و همواره فرمانبردار مرد را مورد ستایش و تفقد قرار داده است . درحقیقت ، سعدی داشتن ویژگی­ها و خصایلی این چنین را برای زن واجب­تر و بایسته­تر از خوش­سیمایی و خوب­رویی برشمرده است .

              زن خوب فرمانبر پارسا                     کند مرد درویش را پادشا

             برو پنج نوبت بزن بر درت                   چو یاری موافق بود در برت

             همه روزه اگر غم خوری غم مدار         چو شب غمگسارت بود در کنار

             کرا خانه آباد و همخوابه دوست           خدا را برحمت نظر سوی اوست

             چو مستور باشد زن و خوبروی             بدیدار او در بهشت است شوی

             کسی برگرفت از جهان کام دل             که یکدل بود با وی آرام دل

             اگر پارسا باشد و خوش سخن              نگه در نکویی و زشتی مکن

                                                          ***

           دلارام باشد زن نیکخواه                      و لیکن زن بد خدایا پناه

          چو طوطی کلاغش بود همنفس           غنیمت شمارد خلاص از قفس    

تصویر زن در مینیاتورهای به یادگار مانده از روزگار تیموری

   نگارنده­ی نامدار بهارستان ، نورالدین عبدالرحمن جامی ، نیز در این مورد هم­اندیش و همگام با سعدی بوده است . وی با وجود آنکه در برخی از اشعارش و از جمله بیت ذیل زنان را ستوده است ،

         زن مگویش که در کشاکش مرد                یک سر موی او به از صد مرد

   در بسیاری از موارد در امر بدبینی نسبت به زنان  دوچندان افراط کرده و شوربختانه بانوان را کوته­مغز و ناقص­العقل خوانده و اعتماد به آنان را ناشایست و ناروا برشمرده است .

          عقل زن ناقصست و دینش نیز                هرگزش کامل اعتقـاد مکـن

          گـر بدست از وی اعتـبـار مگیـر                ور نکو بر وی اعتماد مکن  

   مشابه چنین اعتقاداتی را می توان در اندیشه­های ، اوحدی اصفهانی ، شاعر ، عارف و حکیم نام­آور سده­های میانی تاریخ ایران بعد از اسلام ، نیز دید . او از جمله مخالفان سرسخت سوادآموزی بانوان و دختران بود و آموزش یافتن آنان را امری ناپسند و نادرست می­پنداشت .              

                زن بـد را قلـم بـدسـت مده                  دست خـود را قلم کنی زان بـه

               زانکــه شوهـر شود سیه جامه              بـه که خاتـون کند سیـه نـامـه

               چـرخ زن را خـدای کرد بحـل                   قلـم و لـوح ، گـو بـمـرد بهــل

               بـخت باشـد ، زن عطـارد روی               چون قلم سر نهاده بر خط شوی

               زن چو خطاط شـد بگیرد هـم                هــمچـو  بلقیس عرش را بقلـم

               کاغـذ او کـفـن ، دواتش گـور                  بـس بــود گــر کند بدانش زور

               آنکـه بی نـامه نامهــا بـد کرد                 نامه خوانی کنـد چه خـواهد کرد

               دور دار از قـلــم لـجـاجـت او                   تـو قلـم می زنی چه حاجت او

   با این وجود ، بایسته است یاد شود اوحدی نیز بسان سعدی در آثار خویش زن پوشیده و پارسا را ستوده و بر زنان ناپارسا تاخته و از آنان به عنوان آفت زمانه یاد کرده است .

            زن مسـتـوره شمـع خـانـه بـود              زن شـــوخ آفــت زمــانــه بـــود

            زن ناپـارسا شـکنـج دل اسـت                زود دفعش بکن که رنج دل است

                                                        ***

          زن  پرهیزگار طاعت دوســت                  با تو چون مغز بـاشـد اندر پوسـت 

          زن چو بیرون رود بزن سختش                خود نـمایی کنـد بـکن  رخـتـش

         ور کند سرکشی هلاکش  کن                 آب رخ مـی بـرد به خـاکش کـن

         زن چو خامی کند  بجوشانش                رخ  نپــوشـد  کـفـن  بـپـوشانش

تصویر زن در مینیاتورهای به یادگار مانده از روزگار تیموری

    خواجه نصیرالدین طوسی ، کسی که می­توان او را از نوابغ تمامی روزگاران برشمرد و فردی که می­شود او را احیاگر فرهنگ ایران در دوران بعد از هجوم مغول برشمرد هم درباره­ی زنان چنین بیان داشته است :

               « آنچـه مؤافق و لایق ایشان بود استعمال بایـد کرد و ایشان را در ملازمت

               خانه و حجاب و وقـــار و عفت و حیـــا و دیگـر تربیـت فرمــود و از خوانــدن و

               نوشتن منع کرد و هنرهایی که از زنان محمود بود بیاموخت .»

   جلال­الدین دوانی ، از دانشمندان بزرگ دوران تیموریان ، نیز ایده­ای مشابه خواجه نصیرالدین داشته و ضمن اصرار موکد بر آموزندان برخی موارد به دختران، بر عدم اجازه به آنان جهت تحصیل سواد تاکید کرده است :

               « در تربیت دختران آنچـه لایق ایشان باشد از ملازمت خانـه و مبالغت در

               حجاب و عفت و حیــا و خصال ترغیـب بایـد نمـود و پنـدهای لایـق آموخت

               و از خواندن و نوشتن به کلی منع باید کرد . »

   آنچه از جملاتی چنین برمی­آید آنست که بسیاری از بزرگان عرصه­ی علم آن روزگار  با وجود آنکه حتی زنان توانگر و نامور به ساختن مدارسی چون مدرسه­ی گوهرشاد در هرات ، مدرسه­ی سلطان­بیگم در هرات ، مدرسه­ی گوهرشاد در مشهد ، مدرسه­ی ملکت­آغا در بلخ ، مدرسه­ی ملکه­کبری در سمرقند ، مدرسه­ی کردوجین در شیراز ، مدرسه­ی خاتونیه­ی یزد ، روی می­آوردند چندان با سوادآموزی بانوان و دختران موافق نبودند . 

   با تمام این اوصاف ، این نکته را نیز نباید از خاطر دور داشت که شماری از اندیشمندان و دست کم بیشتر عارفان با آموزش یافتن زنان مخالفتی نداشتند ، چنانکه بسیاری از زنان را بر اساس تاریخ نوشته­ها می­توان دید که در خانقاه­ها مریدی پیشه کرده­اند . 

   محمد عوفی ، نویسنده­ی نامدار کتاب جوامع­الحکایت و لوامع­الروایات ، هم در آثار خویش درباره­ی زنان به­تقریب آرایی بدبینانه را ابراز داشته است :

               بی وفایی و مکر و کید و غرور          این همه از خصال زن باشد

               مرد اگر چه پلنگ ، بند کند             عاقبت در جوال زن باشد

   اما در میان مشاهیر علم و ادب آن روزگار دست کم یک نامور وجود دارد که ایده­هایش را دراین باره در مقام مقایسه با ایده­های دیگر نامداران تفاوت از زمین تا آسمان است و او کسی نیست جز بزرگمرد وادی عرفان و ادب ، مولانا جلال­الدین محمد بلخی ، که بیش از هر شخصیت دیگر چه در زمان حیات و چه پس از مرگ بر عرفان ایرانی اثر نهاده است . مولانا حامی و پشتیبان زنان بود ، آنان را صاحب حق می­دانست و جور و ستم بر آنان را ناروا می­پنداشت .

                 مادر فرزند را بس حق‌هاست      او نه در خور جور و جفاست

 آنچه روشن است ، در طریقت و مرام مولانا اهمیت و احترام زن همراه با دیگر اندیشه­های آزادمنشانه­ی وی دیده می شود . درحقیقت ، همانگونه که دکتر شیرین بیانی ، تاریخ پژوه و تاریخ­نگار مشهور معاصر ، اذعان داشته است ، در تاریخ ایران زمین و به ویژه در روزگار مورد بحث کمتر اندیشمند و خردورزی را می­توان یافت که بسان مولانا درجه­ی اعتبار زن را دریافته باشد . به قول گولپینارلی ، مولوی­شناس نامی ، مولانا زندگی سالم خانوادگی را ارج می­نهاد و پایبند شهوت و هوای نفس نبود . او در درازنای زندگی خویش همواره بر این روش بود . هیچگاه با دو همسر نزیست و تنها پس از مرگ همسر دگربار ازدواج کرد . شایان توجه و ستایش است که او هیچگاه کنیز نیز نداشت .

تصویر زن در مینیاتورهای به یادگار مانده از روزگار تیموری

   مولانا بر خلاف سعدی ، اوحدی ، دوانی و دیگر مشاهیر آن عهد ، عقیده به اختفا و باور به گوشه­نشینی و کنج عزلت اختیار کردن زنان نداشت . در حقیقت ، همانگونه که نویسنده­ی کتاب ، دین و دولت در ایران عهد مغول ، نگاشته است باور مولانا که زن را جلوه­ی جمال الهی می­دانست آن بود که « اگر زن نخواهد کار ناشایست کند اگر منع کنی و نکنی نخواهد کرد و اگر برعکس بخواهد منع جز افزودن میل او ثمر دیگری ندارد . »

   درواقع ، پیرو چنین طرز تفکر و پیآمد چنین اندیشه ای بود که او با زنانی از غنی و فقیر معاشرت و مجالست می­نمود . مولوی بدان باور بود که زن مخلوق نیست بلکه خالق است :

             مهر و رقت وصف انسانی بود              خشم و شهوت وصف حیوانی بود

            پرتو حق است آن معشوق نیست      خالق است آن گوییا مخلوق نیست

   آنچه از منابع تاریخی ، ادبی و برخی از تذکره­ها برمی­آید زنان بسیاری بودند که مرید مولانا بودند . برپایه­ی­ همین گزارش­ها روایت­های تاریخی وقتی مولانا در مجالس حاضر می­شد زنان گلبارانش می­کردند و آنان که ثروتمند و دارای مکنت بودند جواهر نثار راهش می­کردند . همسر امین الدین میکائیل ، نواب خاص سلطان سلجوقی روم ، از مریدان خاص و مورد احترام فراوان مولانا بود که چون مولانا در او نور معرفتی یافته بود ، شیخ خواتین ، لقبش داد . بایسته­ی یادکرد است ، دکتر سهیلا صلاحی مقدم ، مولوی پژوه معاصر ، را اعتقاد بر آن است که  مولانا دارای دو دیدگاه مثبت و منفی نسبت به زن بود اما دیدگاه منفی او را نیز باید دیدگاهی منطقی نسبت به زن برشمرد . مولانا به زن به عنوان یک موجود آرمانی نگاه نمی­کرد بلکه نگاه و تفکر وی نسبت به زن سنجیده و متعالی بود . با این اوصاف می­توان بر درستی گفتار افلاکی ، نویسنده­ی کتاب مناقب­العارفین ، گواه داد که شیوه و طریقت مولوی « در هیچ عهدی و در هیچ ولی دیده نشد .»

============================

ایران دوستان و دوستداران تاریخ که به خرید یا توزیع و فروش کتاب تازه منتشر شده ی اینجانب  «مجموعه ی روزنامه های جنگل» در شهرستان ها تمایل دارند می توانند از طرق ذیل با پخش کتاب پارسیان و یا انتشارات امیدمهر  تماس برقرار داشته و اقدام به سفارش نمایند :

پخش کتاب پارسیان :

نشانی : تهران - خیابان انقلاب - خیابان اردیبهشت - کوچه ی وحید - پلاک 3 - واحد 2 - پخش کتاب پارسیان

تلفن : 66964164-021

انتشارات امیدمهر :

نشانی : استان خراسان رضوی - مشهد مقدس - بلوار پیروزی - جنب سینما پیروزی - انتشارات امیدمهر

تلفن و دورنگار : 8834504-0511

===========================

نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٩/٤/٢۸

ایران دوستان و دوستداران تاریخ که به خرید یا توزیع و فروش کتاب تازه منتشر شده ی اینجانب  «مجموعه ی روزنامه های جنگل» در شهرستان ها تمایل دارند می توانند از طرق ذیل با پخش کتاب پارسیان و یا انتشارات امیدمهر  تماس برقرار داشته و اقدام به سفارش نمایند :

مجموعه ی روزنامه های جنگل

پخش کتاب پارسیان :

نشانی : تهران - خیابان انقلاب - خیابان اردیبهشت - کوچه ی وحید - پلاک 3 - واحد 2 - پخش کتاب پارسیان

تلفن : 66964164-021

انتشارات امیدمهر :

نشانی : استان خراسان رضوی - مشهد مقدس - بلوار پیروزی - جنب سینما پیروزی - انتشارات امیدمهر

تلفن و دورنگار : 8834504-0511

=======================

تاریخ هم مانند برخی از خاطره هایمان از آن گمشده هایی است که نمی توان فراموششان کرد - دکتر پرویز رجبی

=======================

نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٩/٤/٢۳

      پس از گذشت اندک زمانی از فتح ایران زمین به دست اعراب مسلمان و انقراض سلسلة ساسانی و در پی الحاق ایران به قلمروی خلفای اسلامی  ، زبان عربی زبان رسمی و دیوانی دنیای اسلام شناخته شد . اما بسیاری از ایرانیان همچون دقیقی ، اسدی طوسی و فردوسی به دلایل مختلف و براهین گوناگون از جمله میهن پرستی ، تلاش و تکاپو در جهت پاسداشت زبان ملی را پیشة خویش ساختند  و شاید اگر کوشش و پشتکار اینان نبود ایرانیان نیز بسان مردمان بسیاری دیگر از سرزمینهای تحت تسلط مسلمانان چون ، مصر و شام ، زبان خویش را وانهاده و به زبان عربی سخن گفتن خو می نمودند . از دیگر سوی ، با پدیدار شدن و روی کارآمدن سلسله های نیمه مستقل ایرانی شرایط برای توانمندی دوبارة زبان پارسی دوچندان بهبود یافت . از جملة این سلسله ها می توان به سلسلة صفاریان اشاره داشت که در سیستان و نواحی خاوری ایران زمین به قدرت رسیدند و در برهه ای از زمان حتی سودای فتح تختگاه مشهور خلفای عباسی یعنی شهر افسانه های هزار و یکشب ، بغداد ، را به سر پروراندند . در حقیقت ، یعقوب لیث صفاری ، بنیانگذار این سلسله ،که در ابتدا به مانند پدر به شغل رویگری روی نموده و صباحی از جوانی را نیز عیاری پیشه کرده بود ، میهن پرستی و استقلال طلبی ملکة ذهنش گشته بود و زبان عربی را چونان نشان برتری بیگانگان بر سرزمینش برمی شمرد و بدین جهت مخالفت با زبان و فرهنگ عربی را وجهة همت خویش قرار داد . این مخالفت او با زبان عربی بدان اندازه بود که در برخی منابع تاریخی و ادبی به جای مانده از آن عهد همچون کتاب ارزشمند ، تاریخ سیستان ، با بیان روایتهایی وی را ناآگاه بدین زبان دانسته اند . با این وجود ، بایسته است یاد شود ، اینکه یعقوب زبان تازیان را در نمی یافت یا تظاهر بدین کار می کرد چندان روشن و آشکار نمی باشد .

تندیس یعقوب لیث صفاری/ دزفول

     به هر ترتیب ، چه یعقوب به زبان عربی آگاه و چه او را یارای درک و فهم لغت تازی نبوده باشد او از عربی سخن گفتن روی برتافت و زبان پارسی را به عنوان زبان رسمی دستگاه دیوانی و اداری خویش برگزید . آنچه روشن و مشخص است ، یعقوب پس از فتح شهر هرات به دبیر دیوان رسائل خویش در مورد شاعرانی که در مدح و ستایش او اشعار عربی سروده بودند گفت : ‌« چیزی که اندر نیابم چرا باید گفت ؟ » براساس آنچه از اسناد و منابع ادبی و تاریخی و تذکره ها برمی آید ، زین پس شاعران مدیحه سرا سرودن شعر به زبان تازی را وانهاده و  به سرایش شعر به زبان پارسی دست یازیدند . درحقیقت ، کهن ترین و دیرینه سال ترین اشعار پارسی دری که امروزه در دست است متعلق به سرایندگان اواخر دورة طاهری و روزگار صفاری است . قراین و شواهدی وجود دارد که شعر پارسی در این دوره مرحلة تکامل خود را از شعر هجایی به شعر عروضی پشت سر می گذاشت . در واقع ، همانگونه که دکتر محمد غلامرضایی ، نگارندة کتاب سبک شناسی شعر پارسی _ از رودکی تا شاملو ، نیز اذعان داشته است ، برخی از اشعاری که به شاعران و سرایندگان این روزگار منسوب است و از جمله بیت زیر به سختی در قالب شعر عروضی می گنجد .

            آهوی کوهی در دشت چگونه دوذا            او ندارد یار بی یار چگونه بوذا

     جزئی از تفسیری منظوم که مرتبط با همین عهد و دوران است و دکتر احمدعلی رجایی آن را با نام ، پلی میان شعر هجایی و عروضی فارسی در قرون اول هجری ، چاپ کرده نیز بر درستی این نکته گواهی و شهادت می دهد .

     به هر روی ، آنچه واضح و آشکار است ابیات اندکی که از شاعران این دوره باقی است بسیار ساده و ابتدایی هستند و تغییر تلفظ کلمات و واژگان و تشدید و تخفیف و اشباع حرکات در آن فراوان است .

     بر اساس مندرجات کتاب ، تاریخ سیستان ، نخستین پارسی سرای روزگار ایران پس از اسلام ، محمد بن وصیف سیستانی ، یا همان دبیر دیوان رسائل یعقوب بوده است . با این وجود ، راستی یا ناراستی و درستی یا نادرستی این گفتار چندان مشخص و معلوم نیست ، زیرا آنچه از کتاب ، لباب الالباب ، برمی آید آن است که محمد عوفی ، نگارندة نامدار کتاب یاد شده ، از فردی به نام ، عباس ، که به روزگار خلافت مأمون عباسی می زیست به عنوان نخستین شاعر پارسی گوی یاد کرده است . با تمام این تفاصیل ، باید گفت اگرچه شاید محمد بن وصیف سیستانی نخستین پارسی سرا و اولین سرایندة شعر به زبان پارسی نبوده باشد اما به یقین او  یکی از پیشروان و پیشتازان این کار به شمار می آید .

     ابیات پراکنده ای از محمد بن وصیف سیستانی امروزه در دست است . در برخی از شعرهای بازمانده از او تأثیر دین و به ویژه آیات قرآن مجید به خوبی مشهود است :

          لمن الملک بخواندی تو امیرا به یقین       با قلیل الفئه کت داد ور آن لشکر کام

***

         کوشش بنده سبب از بخشش است          کار قضا بود و ترا عیب نیست

         بود و ببود از صفت ایزدست                      بنده درمانده بیچاره کیست

         اول مخلوق چه باشد زوال                      کار جهان اول و آخر یکی است

         قول خداوند بخوان فَاستَقِم                      معتقدی شو و بر آن بربایست

     البته تمام ابیات بازمانده از محمد بن وصیف چنین نیست ، اما همانگونه که نگارندة کتاب ، سبک شناسی شعر پارسی ، نیز بدان اشاره داشته در مجموع تأثیر عناصر عربی نسبت به دورة او در سروده هایش زیاد است . 

       ای امیری که امیران جهان خاصه و عام       بنده و چاکر و مولای و سگ بند و غلام

       ازلی خطی در لوح که ملکی بدهید           بی ابی یوسف یعقوب بن اللیث همام

     چنانکه از متن شعر نیز بر می آید این ابیات در ستایش بنیانگذار و مؤسس سلسلة صفاری سروده شده و احتمالاً  فتوحات پیاپی و افزون این رویگرزادة جوانمرد سیستانی ، سراینده را به چنین سرایشی واداشته است .

تندیس یعقوب لیث صفاری/ زابل

     همانگونه که پیشتر نیز بیان شد ، پاره ای از اشعار محمد بن وصیف از گزند و آسیب زمانه به دور مانده و از روی آن می توان شواهد و قراینی از اوضاع و احوال آن روزگار یافت . از جملة این ابیات می توان به شعری اشاره داشت که او ظاهراً پس از درگذشت عمرولیث صفاری و به هنگام دستگیری جانشینش ، طاهر بن محمد بن عمرو ، از سوی دوستداران خلافت عباسی سروده است :

          دولت یعـقـوب دریغـــا برفــت       ماند عقوبت به عقب بر حواس

        ای غما کامد و شادی گذشت       بــود دلـم دایـم ازیـن پر هــراس

       هرچـه بکردیـم  بخواهیم دیـد       ســـود نـــدارد زقـضـــا احـتـراس

        جهد و جد یعقوب باید همی       تــا کــه زجــده بــدر آیـــد ایــاس

     محمد بن مخلد سیستانی از دیگر شاعران روزگار قدرتمداری یعقوب لیث بود که امروزه پاره ای از اشعار او نیز در دست است .

        جز تو نزد حوا و آدم نکِشت          شیر نهادی بدل و بر مَنِشت

         معجز پیغمبر مکی تویی                  بکنش و بمنش و بگوِشت

         فخر کند عمار روزی بزرگ           کو همانم من که یعقوب کشت

     بسام کرد که از خوارج بود و بعد از صلح خوارج با یعقوب در نزد وی ماند نیز از دیگر شاعران پارسی سرای این عهد است . از او هم برخی ابیات به صورت پراکنده به یادگار مانده است :

         مکه حرم کرد عرب را خدای           عهد تو را کرد حرم در عجم 

       هرکه درآمد همه باقی شدند          باز فنا شد که ندید این حرم

     بدین ترتیب ، با توجه به شواهد افزون تاریخی که برخی از آنها نیز یاد شد به یقین و با اطمینان می توان گفت که یعقوب در روند باز زنده سازی و احیای دوبارة زبان و ادب پارسی نقشی شایان ستایش و قابل تقدیر داشته است .  با تمام این اوصاف ، شگفت آنجا است که بایسنقر ، نوادة امیر تیمور گورکانی ، که  گردآوری اثر جاودانة فردوسی طوسی ، شاهنامه ، به دستور و به همت او انجام گرفت ، در مقدمه ای که بر شاهنامه نوشته از ترجمه و تکمیل کتاب ، دانشور دهقان ، به روزگار یعقوب سخن گفته است . بنا به نظر بایسنقر کتاب یاد شده که داستانهای ملی ایرانیان را در برمی گرفت به فرمان یعقوب از پهلوی به پارسی بازگردانده و برخی ضمائم چون شرح دوران قدرتمداری خسروپرویز تا مرگ یزدگرد سوم بدان افزوده شد  .

آرامگاه یعقوب لیث صفاری/ دزفول

     این روند پارسی نویسی و پارسی سرایی به روزگار فرمانروایی عمرو لیث برادر یعقوب نیز پی گرفته شد و شاعرانی چون فیروز مشرقی و ابوسلیک گرگانی سرایش شعر به زبان پارسی را وجهة همت خویش قرار دادند . ابوسلیک گرگانی که برخی از اشعارش امروزه در دست است بیشتر در قالب غزل به سرایش شعر دست می یازیده و البته در این میان طنزگوییهای عامیانه را نیز از دید دور نگه نمی داشته است .

          خـون خـود گــر بـریـزی بر زمیـن      بـه کـه آبـروی ریزی در کنار

          بت پرستنده به از مردم پرست             پند گیر و کاربند و گوش دار

     از فیروز مشرقی نیز امروزه پاره ای اشعار به زبان پارسی در دست است .

       مرغی است خدنگ ای عجب دیدی         مرغی که شکار او همه جانا

       داده پر خویش کرکسش هدیه                 تا نه بچه اش برد بمهمانا

     آنچه منابع تاریخی و ادبی آن عهد به دست می دهند آن است که گویا در زمان جانشینان یعقوب و عمرو که همزمان شد با کاهش اقتدار سیاسی - نظامی خاندان صفاری ، اصرار به سرودن شعر پارسی از میان رفته و شاعران به هر دو زبان عربی و پارسی شعر می گفته اند . بدیع الزمان همدانی ، فقیه ابوبکر نیهی ، خطیب فوشنجی و ابوالفتح بستی که به زبان های پارسی و عربی شعر گفته اند از جمله فضلا و دانشمندانی بودند که در این دوران رخ نمودند .

     به هر ترتیب ، آنچه از این کوتاه سخن به دست می آید آن است که صفاریان علیرغم آنکه حکومتشان بیشتر ماهیت نظامی داشت در دوران قدرتمداری خویش به حمایت از زبان پارسی پرداختند و کمر همت به تشویق چکامه سرایان ، شعرا و ادبای پارسی زبان بربستند . درحقیقت ، این حمایت و پشتیبانی بدان اندازه افزون بود که بر پایة برخی گزارشهای تاریخی دو بیت شعر به زبان پارسی که گویا آنها را باید از سروده های محمد بن وصیف برشمرد و البته ، همراه با ترجمة منظوم آنها به عربی ، بر روی سنگ گور یعقوب لیث  نگاشته شده بود .

      بگرفتم این خراسان با ملک پارس یکسان      ملـک عـراق یکسر از من نبـود رسته

      بــدرود بـاد گـیـتـی بـا بـــوی نـوبهـــــــاران      یعقـوب لیث گوی در وی نَبُد نشسته

====================================

این نوشتار پیشتر در سال ١٣٨٧ در روزنامه ی ، تهران امروز ، منتشر شده است .

====================================

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :