سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸۳/۱٢/٢۸

 فرا رسیدن نوروز فرخنده باد  

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

- از ورود اسلام تا تشکیل سلسله های نیمه مستقل ایرانی

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پیروزی سپاهیان عرب بر لشگریان ایران به روزگار فرمانروایی یزدگرد سوم ساسانی موجبات از میان رفتن حکومت واحد مرکزی ایران را تدارک دید و زمینه ساز دگرگونیهای بسیار در ساختار فکری و اجتماعی ایران شد . آیین اسلام که پیام دعوتش را فاتحان عرب با خود می آوردند به امتیازهای دیرینه موبدان و بزرگان و اشراف پایان داد و دیوارهای سترگ طبقاتی را در هم ریخت . برابر با تاریخ ؛ یکی از امتیازات دیرینة اشراف ایران باستان حق انحصاری تحصیل دانش و کسب علم بود ، اما اسلام با ورود خویش چنین انحصاری را از میان برداشت و زمینه ابتدایی آموختن دانش را برای تمامی گروههای اجتماعی فراهم نمود ، البته این گفتار را نباید به منزله بر چیده شدن کامل نظام طبقاتی تلقی نمود , زیرا پس از سپری شدن زمانی کوتاه و به ویژه با ‎آغاز حکومت خاندان اموی ، اختلاف طبقاتی و نژادی و البته به دور از قوانین اسلام که آوای برابری و برادری سر می داد در جامعه اسلامی رو به فزونی نهاد . 

 در حقیقت ، با ورود اسلام و دگرگونی چشمگیری که پیامد آن در تمامی سطوح اجتماع صورت پذیرفت آموزش و روند آن نیز دچار تحوّل و تغییر بسیار شد و به جای مراکز آموزشی چون آتشکده ها ، اماکنی همچون مساجد سر برآوردند . به هرحال آنچه روشن است ، آموزش و پرورش اندک زمانی پس از ورود اسلام رشد چشمگیر یافته و انبوهی از مراکز آموزشی چون مدارس ، رصدخانه ها ، بیمارستان ها ، مکتبخانه ها ، خانقاه ها و ... سربرآوردند . بدون تردید در میان تمـام این مراکز آموزشی ،  مساجد را باید نخستین مکان آموزشی در دوران اسلامی برشمرد . ( « تاریخچه اموزش و نهادهای اموزشی فلسفی در ایران و اسلام » ؛ مجموعه مقالات اولین سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی ؛ ص۱۰۲)

 بایسته است یاد گردد در فاصله زمانی ورود اسلام تا شروع دوران جدید ، مراکز آموزشی به تقریب یکسان بوده و شیوه های تعلیم و تربیت در آنها در این سده های طولانی کمترین تغییر و دگرگونی را شاهد بوده است .  همانگونه که یاد شد نخستین مکانی که در دوران اسلامی در آن به امر تعلیم و تربیت پرداخته می شد مساجد می‌باشند . در ایران نیز از همان سالهای ابتدایی ورود اسلام مساجدی بنا گردید ، به مانند مسجد آدینة سیستان که توسط فرماندار آن سامان ، عبدالرحمن بن سمره و در سدةنخست هجری بنا گردید . ( سیرفرهنگ و تاریخ تعلیم و تربیت در ایران و اروپا ؛ ص۱۲ و تاریخ اموزش و پرورش ایران قبل و بعد از اسلام ؛ ص۶۷) 

 پس از رشد نهضت اسلامی و گسترش یافتن وسعت و قلمروی سرزمینهای اسلامی ، حکّام و فرمانروایان عرب دریافتند که برای اداره سرزمینهای متمدّن تابع خویش به اشخاصی دانا و آگاه نیازمندند , بنابراین به خبرگان سرزمینهای تابعه و به ویژه ایرانیان روی آوردند . از قرن دوم هجری و به خصوص پس از استقرار خلافت عباسی که ازدیاد نفوذ عناصر ایرانی در فعالیتهای سیاسی و امور مملکتداری مشخصه بارز دهه های نخستین حکومت آنان بود محافل علمی و آموزشی رشد چشمگیر یافت و انواع علوم و دانش در مسیر پیشرفت قرار گرفتند . ( تاریخ اموزش و پرورش در ایران و اسلام ؛ ص۵۲) از شاخص ترین محافل علمی آن روزگاران می توان به ؛ بیت الحکمه ؛ اشاره نمود که در بغداد و به روزگار خلافت مأمون عباسی

بنا گردید . ( تاریخ اموزش و پرورش در اسلام و ایران ؛ ص۵۳) در حقیقت بیت الحکمه نخستین مرکز علمی مهم و معتبری بود که در جامعه اسلامی تاسیس و توجه بیشتر به فلسفه و علوم ریاضی و طبیعی را سبب شد .

تصویری نمادین از بیت الحکمه بغداد

 

این مرکز علمی که به هزینه دولت اداره می گشت و کتابخانه و رصدخانه ای را نیز شامل می شد به صورت مکانی برای گردآمدن دانشمندان , دانش پژوهان , محقّقان و به ویژه مترجمان شایسته‌ای درآمد که به تقریب تمامی کتابهای علمی و فلسفی نگاشته شده به زبان یونانی و هندی و پهلوی و سریانی و ... را به عربی بازگرداندند

محافل علمی بغداد/ براساس نگاره ای از کتاب مقامات حریری( سده پنجم هجری)

 

 

 

بایسته است یاد گردد که توجّه این دارالعلم به امر ترجمه را می توان سبب اصلی ورود دانشهای بیرون از محدوده دین و آموزه های مذهبی و زبان عربی به معارف نوخاسته اسلامی که عنوان علوم دخیله را یافته بود دانست . (« تاریخچه اموزش و نهادهای اموزشی فلسفی در ایران و اسلام » ؛ مجموعه مقالات اولین سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی ؛ ص۱۰۴)شایان توجّه است بنا به نظر ؛ جرجی زیدان ؛ تاریخنگار نامی عرب , بیت الحکمه به دست ایرانیان تاسیس شده و به دست ایرانیان نیز اداره می شده و کسانیکه بدانجا آمد و شد می کردند نیز

بیشترشان ایرانی بوده اند . ( تاریخ تمدن اسلام ؛ ص۶۳۲-۶۳۱ . برای اگاهی بیشتر نگاه کنید به : تاریخ ایران بعد از اسلام ؛ ص۴۳۸-۴۳۷))

تاریخانه دامغان/ دیرینه ترین مسجد برپای مانده در ایران

 

این همه در حالی بود که مساجد همچنان به ایفای نقش در روند آموزش ادامه می‌دادند ، اما افزایش تعداد دانشجویان در مساجد و درگیریهای مداوم میان طرفداران فرقه های پرشمار مذهبی که درحلقه های ( در مساجد ؛ افراد و علاقمندان فراگیری دانش دایره وار به دور استاد می نشستند و به سخنان او گوش فرا می دادند . این مجالس را اصطلاحا حلقه می نامیدند ) مختلف در مساجد تشکیل کلاس درس می دادند سبب گردید که امور عبادی به دلیل سرو صدا و درگیریها کم اهمیت شوند ، همچنین ورود کودکان خردسال به مساجد که توانا به اجرای احکام طهارت و پاکیزگی نبودند زمینه های مخالفت علما و مجتهدان را با ورود آنان به مساجد و حضور به مدت طولانی فراهم نمود ، از سوی دگر در بعضی از مساجد از سوی برخی از دانشمندان ، علوم طبیعی , فلسفه , ستاره شناسی و پزشکی و ... تدریس می شد که آن نیز مورد مخالفت برخی فقها و مجتهدان قرار گرفت و البته تدریس در مساجد برآمدنمدرّسان حرفه ای را کـه عملاً کار دیگری برای گذراندن روزگار نداشتند باعث گشت ، این نیز بر طبق نظر

بسیاری از علما کـه گرفتن دستمزد را در مساجد خالی از اشکال نمی دانستند از نظر شرعی و قوانین فقهی مورد ایراد بود ؛

 

 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 

 

« علم چو افضل امور باشد ؛ تعلم ان طلب افضل باشد و تعلیم ان افادت فاضل » (قطب الدین شیرازی)                                    

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :