سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٤/٢/٢

 عید میلاد پیامبر گرامی اسلام فرخنده باد 

ــــــــــــــــــــــــــــــــ  

از تشکیل سلسله های ایرانی تا حمله مغول

 ــــــــــــــــــــــــــــــــ

براساس آنچه از مطالعه منابع تاریخی برمی آید , در ایران پس از اسلام به ویژه بعد از قدرت یابی سلسله های ایرانی تا روزگار هجوم مغولان , به سبب وجود پادشاهان و وزرای دانش پرور، تعلیم و تربیت روز به روز گسترده تر و گروه افزونتری از مردم از نعمت آموختن دانش بهره مند شدند , چنانکه خاندان طاهری نخستین سلسله نیمه مستقل ایرانی بعد از اسلام که به نسب ایرانی خویش تفاخر می کردند و خود را از تبار رستم دستان پهلوان نامی افسانه‌ها می دانستند (تاریخ ایران بعد از اسلام ؛ ص۴۹۷) به ویژه عبدالله بن طاهر که چون پدر خویش شاعر و نویسنده ای بلیغ بود شاعران را تشویق می‌کردند و در ترویج علم نیز اهتمام بسیار می ورزیدند .حتی برخی از امرای طاهری حمایت از کودکان فقیر و یتیم را پیشه خویش ساخته و اسباب و و سایل لازم برای درس خواندن آنان را تدارک می دیدند . (همان : ص۵۱۱-۵۱۰) با این وجود ، امرای طاهری به زبان عربی بیش از زبان پارسی توجه داشتند . اما دیگر سلسله ایرانی یعنی صفاریان علیرغم آنکه حکومتشان بیشتر ماهیت نظامی داشت به حمایت از زبان پارسی پرداخته و تشویق شعرای پارسی زبان را وجهه همت خویش قرار دادند , چنانکه , یعقوب لیث , بنیانگذار سلسله صفاری ، شاعری پارسی گوی به نام فیروز مشرقی را منصب دبیری داد و عمرولیث صفاری به شاعرانی چون ابوسلیک گرگانی و محمد وصیف سیستانی در دربار خویش ارج و مقام بخشید .(تاریخ ده هزارساله ایران ؛ ج۳ ؛ ص۱۳۴-۱۳۳)

سردیس یعقوب لیث/ موسس سلسله صفاری

 

سامانیان دیگر خاندان ایرانی که خود را از دودمان بهرام چویبنه , سردار نامی ارتش ساسانی ، می دانستند و به فرهنگ ملی خویش علاقه بسیار داشتند از دانشمندان و چکامه سرایانی بسان رودکی و دقیقی و بلعمی حمایت نمودند و آنان را مورد نوازش قرار دادند . این حمایتهای ویژه امرای سامانی سبب نگارش یافتن کتابهای بی شماری به زبان فارسی گردید . ( تاریخ اموزش و پرورش اسلام و ایران ؛ ص۳۳۹)سامانیان به دور از اندیشه های متعصبانه به بسط آزاداندیشی و تساهل و تسامح و مدارا با افکار گوناگون پرداختند و بستر مناسبی برای رشد دانش و بویژه علوم عقلی تدارک دیدند . شایان توجه است ، افتخار احیاء مجدد زبان فارسی و فرهنگ ملی ایرانیان نیز به نام آنان ثبت شده است . ( تاریخ سامانیان ؛ عصر طلایی ایران بعد از اسلام ؛ ص۳۳۹)

تندیس امیر اسماعیل سامانی/ شهر دوشنبه/ تاجیکستان

زیاریان دیگر دودمان ایرانی بودند که تلاش در جهت احیاء دوبارة فرهنگ ایرانی را پیشه خویش ساختند ، اینان که نسب خود را به قباد ساسانی می رسانیدند در سال927م/ 315ق بر گرگان و طبرستان مسلط شده بودند . ( تاریخ اموزش و پرورش ایران و اسلام ؛ ص۳۳۹) پادشاهان این سلسله اگرچه به ظاهر خود را تابع حکومت مرکزی بغداد و عباسیان می دانستند اما در فرصتهای مناسب برای زنده نمودن فرهنگ و سنن ایرانی کوشش بسیار مبذول می داشتند ، به گونه ای که مرداویچ زیاری به شدت بر بازگشت به سنن ایران باستان همت گماشت و بسیای از مراسم های ایرانیان باستان را دگر بار جان بخشید . (همان ؛ص۸۸) بایسته است یاد گردد ، عنصر المعالی کیکاوس , نگارنده قابوس نامه که در شمار منابع مهم تعلیم و تربیت به شمار می رود از این سلاله است . (تاریخ اموزش و پرورش ایران و اسلام ؛ ص۳۳۹) از دیگر سوی , دودمان بویه که خود را از اعقاب بهرام گور می پنداشتند در اوایل قرن چهارم هجری و به تدریج ایالات جنوب غربی ایران را به تصرّف خویش درآوردند . اینان در اندک زمانی آنچنان قدرت یافتند که عزم تسخیر مرکز خلافت را نمودند . آنچه روشن است لشگریان بویهی سال945م/ 334ق مرکز خلافت (بغداد) را فتح و خلیفه المستکفی را بر کنار ساخته و پسرش المطیع بالله را به جایش نشاندند . بر اساس منابع تاریخی ، اینان بر بغداد تا سال1050م/ 442ق فرمانروا بوده اند . ( همان ؛ ص۳۳۹) بویهیان نیز همچون دیگر سلسله های ایرانی به گسترش فرهنگ و دانش دست یازیدند و بحث اندیشه و تفکر را به ویژه در بغداد رونق دادند . در روزگار آنان جمعیتی با مرام تصفیه مذهب از اوهام و خرافات و سازگار کردن دین با عقل و منطق به وجود آمد که نام اخوان الصفا را بر خویشتن داشت . جمعیت مذکور معلومات زمان خود را به شکل فرهنگ نامه و در پنجاه رساله تدوین نمود و در حدود سال971م/360ق انتشار داد . امروزه از اعضای اخوان الصفا نام پنج تن مشخص می باشد , آنچه روشن است سه تن از آنان ایرانی بوده اند .( تاریخ تمدن اسلام ؛ ص۶۰۱-۶۰۰)

 بلندترین بنای آجری دنیا/ از بناهای روزگار فرمانروایی زیاریان

در سایه پشتیبانی و تشویق های خاندان بویه ، دانشمندان بزرگی چون صاحب بن عباد , وزیر دو تن از پادشاهان بویهی ، ابن بابویه فقیه نامدار شیعی ، علی بن عباس نگارنده کتاب کمال الصناعه در علم طب ، ابوعلی مسکویه رازی صاحب تجارب الامم در تاریخ و فوزالاصغر در اخلاق و ... ظهور نمودند و شهرهای بسیاری در ایران زمین به مرکز آموزش و دانش و فرهنگ تبدیل شدند . ری و اصفهان در زمره چنین شهرهایی بوده که داعیه برابری و هماوردی با شهری چون بغداد می نمودند . (تاریخ اموزش و پرورش اسلام و ایران ؛ ص۳۴۰)

 کتاب آل بویه/ نوشته علی اصغر فقیهی/ از جمله بهترین کتاب های منتشره درباره بویهیان

همزمان با فرمانروایی خاندان بویهی ، در شرق ایران خاندان دیگری با نام غزنویان که ترک تبار بودند به قدرت رسیده و به واقع جایگزین سامانیان گشتند . در دوره فرمانروایی این ترک نژادان تعقیب و مجازات و قتل افراد به اتهام داشتن عقاید و مذهبی و فلسفی آغاز شد اما سلاطین غزنوی و به ویژه بزرگترین آنان محمود غزنوی تحت تأثیر فضای فرهنگی اسلام که در روزگار طلایی خویش به سر می برد و همچنین علل سیاسی و تبلیغاتی و در سایه درایت وزرایی چون ابوالعباس اسفراینی و حسنک وزیر و ابوالقاسم میمندی در ترویج و تعلیم عقاید مذاهب رسمی و گردآوری چکامه سرایان و دانشمندان در دربار خویش و بنای مساجد و مدارس کوشیدند .( تاریخ مدارس ایران ؛ ص۹۲) حضور شاعرانی به مانند عنصری بلخی , کسایی مرزوی , عسجدی و دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی در دربار غزنویان ( تاریخ غزنویان ؛ ص۱۳۳) خود نشانی از توجه و علاقه شاهان غزنوی به دانش و فرهنگ است . به روزگار حکومت اینان نیز مساجد , مدارس و کتابخانه های معتبر و بسیار مهمی بنیان نهاده شدند . از جمله در سالهای نخستین سده پنجم هجری، شخصی به نام خواجه ابوالقاسم عمرو که از بزرگان ناحیه بیهق بود مدارس چهارگانه ای را در نیشابور برای چهار طایفة مختلف مذهبی بنا نهاد تا پیروان هر یک از مکتبهای اسلامی در رشته مطلوب خود اطلاعات لازم را فراگیرند .(سیر فرهنگ و تاریخ تعلیم و تربیت در ایران و اروپا ؛ ص۷)

 محمود غزنوی/ سلطان قدرتمند سلسله غزنوی

اما آموزش به روزگار غزنویان از شاخصه و ویژگی دیگری نیز برخوردار است و آن ساخت بیمارستان سیار می‌باشد . در طول تاریخ بیمارستانها همواره علاوه بر درمان بیماران ، مرکز آموزش فنون پزشکی نیز بودند اما به عصر سلطان محمود غزنوی برای نخستین بار بیمارستانهای سیار نیز ساخته شد کـه با کمک حیوانات آنها را بدین سوی و آن سوی می بردند . به عنوان نمونه در اردوی خود سلطان محمود بیمارستانی کـه چهـل شتر آن را حمـل می نمودند وجود داشت .(تاریخ مدارس ایران ؛ ص۹۵)

پس از غزنویان ، روزگار به قدرت رسیدن سلجوقیان ترک تبار فرا رسید ، ترک نژادانی سنی مذهب که با شعار نگهبانی از خلافت عباسی بر قلمرو غزنویان سنت گرا در خراسان و حکمرانان شیعی بویهی در مناطق ایران و عراق دست یافتند .(مجموعه مقالات سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی، ص۱۱۳)به روزگار دولتمندی اینان فضای فرهنگی در سراسر قلمرو مسدود گردید و درهای تعصب و تزویر برای ورود به فرقه گراییها گشوده شد . ( همان ؛ ص۱۱۴)تاریخ , داستانهای بسیاری از تعصب و جمود فکری حاکم بر این دوران به یادگار دارد , به عنوان نمونه روایت شده است که در شهر هرات پزشکی دانشمند می زیست که مشرب و ذوق فلسفی داشت و از این دانش سخنان زیبا و دلنشین بسیاری می گفت ، صوفی فقیه منشی که حدیث گرایی متعصب بود پیروان خویش را وادار ساخت تا بر سر او ریخته و خانه اش را آتش زنند .( نشریه مقالات و بررسی ها ، دانشکده الهیات دانشگاه تهران، دفتر 60-59، 1375، ص102-80)

برج طغرل/ یادگاری از دوران سلجوقی/ شهر ری

با تمام این احوال , باید عهد فرمانروایی اینان و به ویژه سال1067م/ 459ق را در تاریخ آموزش و پرورش ایران اسلامی، فصلی برجسته بر شمرد , زیرا در این سال نخستین مدرسه از سلسله مدارسی که خواجه نظام الملک طوسی وزیر بزرگ سلجوقیان بنا نهاد در بغداد گشایش یافت . این مدرسه ها که به نظامیه شهرت یافتند در سراسر جهان اسلام پراکنده گشتند .( تاریخ اموزش و پرور ش در اسلام و ایران ؛ ص۵۴) بر اساس آنچه از منابع تاریخی بر می آید ، این مدارس فقط مختص دانشجویان شافعی مذهب بوده است . علت آن را می توان در تصمیم خواجه برای مبارزه عقیدتی با داعیان و مبلّغان جامع الازهر اسماعیلیان مصر و همچنین یاران حسن صباح و پشتیبانی از مذهب شافعی در برابر سایر مذاهب جستجو نمود . (مجموعه مقالات سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی، ص۱۱۴)ضروری است یاد گردد هدف از برپایی نظامیه ها فقط تقـویت مذهب شافعی نبوده است . ظاهراًً خواجـه با بنای نظامیه ها در این فکر نیز بوده که دبیرانی ورزیده و آگاه و در عین حال قابل اعتماد برای انجام امور دیوانی پرورش دهد . هزینه های هنگفتی که خواجه نظام الملک برای برپا ساختن این مدارس مبذول داشت چنان بزرگ و بی سابقه بود که حتی او را نخستین بانی مدرسه و نظامیه ها را نخستین مدرسه های دنیای اسلام نیز دانسته اند . ( همان ؛ ص۱۱۴)

این نظامیه ها از نظر آموزش همانند دانشگاههای امروزی بودند ، بدین معنی که جوانانی که تحصیلات ابتدایی را فرا گرفته بودند در این مدارس به آموختن عالیترین علوم زمانه می پرداختند . ( تاریخ اموزش و پرورش در ایران و اسلام ؛ ص۱۰۰)در این نظامیه ها و به ویژه نظامیه بغداد که بزرگترین آنها بود گروهی از بزرگترین و برجسته ترین دانشمندان ایرانی تدریس می کردند و البته از دانش آموختگان آن نیز کسان بسیاری شهرت عالمگیر یافتند .( به عنوان نمونه , دانشمندی چون امام محمد غزالی کرسی استادی نظامیه بغداد را به عهده داشت . سعدی شاعر نامی شیراز نیز درزمره دانش آموختگان نظامیه بغداد بود . برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به : تارِیخ آموزش و پرورش در اسلام و ایران ، ص54 )

با تمام این اوصاف آنچه روشن است , در روزگار قدرتمداری ترکان سلجوقی و به ویژه پس از آغاز وزارت خواجه نظام الملک , حوزه های علمی و محیط های فرهنگی و شهرها از بلخ و مرو و هرات در شرق تا ری و اصفهان و همدان در مرکز ایران و بصره و بغداد و موصل در حوزه عراق قرقگاهی آزاد برای هواداران مذهب تسنّن و به ویژه شافعیان و بسته و مسدود برای دیگر عقاید گشته بود . (مجموعه مقالات سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی، ص۱۱۴) البته پس از قتل خواجه نظام الملک در سال 1092م/485ق چنانکه خودش پیش بینی کرده بود تاج ملکشاهی را نیز در پی دولت ملکشاهی برداشتند و با آنکه اسماعیلیان و شیعیان و دیگر مخالفان دولت نظام الملکی میدان مبارزه یافتند در شهر آکنده و مملو ازتعصب و درجامعه عاری و به دور ازتفکر و تأمل ، دامنه هرج و مرجها چنان گسترده شد که از غالب و مغلوب هر دو قربانی می گرفت و در قلمروی سلجوقی ، سلطان سلجوقی را یارای تأسیس و اداره مدرسه به سبک و سلیقه خویش نبود و مباحث فلسفی کـه هیچ ، اصولاً اظهار آرا و عقاید از هر دست ناسازگـار می نمود . در حقیقت ، جو نامساعد روزگـار زمینه سیر قهقرایی یافتن روند پیشرفت دانش را فراهم ساخته بود .( همان ؛ ص۱۱۹)

 پس از سلجوقیان ؛ ترک تبارانی دیگر و البته با گرایش شیعی با نام خوارزمشاهیان در ایران زمین قدرت را در دست گرفتند و ان را تا زمان یورش مغول حفظ نمودند . در روزگار اینان با توجه به همت دیوانیان ایرانی و گرایش پادشاهان خوارزمی به تشیع ؛ تعلیم و تربیت سیری به نسبت مناسب یافت و در اکثر شهرهای مهم ان دوران همچون بخارا ؛ بلخ و نیشابور مدرسان صاحب نام به کار اموزش و تربیت مشغول شدند . ( تاریخ اموزش و پرورش در اسلام و ایران ؛ ص۵۴) در عصر فرمانروایی اینان نیز بسان دیگر اعصار ؛ سخن سرایان و حکمای بزرگ و ناموری چون خاقانی ؛ نظامی گنجوی و ... برخاستند .( تاریخ اموزش و پرورش اسلام و ایران ؛ ص۳۴۱) این روند تا به زمان یورش ویرانگران مغول ادامه داشت ؛ اما هجوم مغول نوسان و دگرگونی بسیاری را در مسیر تاریخ فرهنگ ایران سبب گردید ؛ انچه روشن سخن گفتن از چند و چون این امر خود بحثی دگر می طلبد و در این مقال نمی گنجد ؛ بدین سبب گفتار به پایان رسانده ؛ هرچند ناگفته های بسیاری همچنان باقی است .


مینیاتوری زیبا از دلاوری های سلطان جلال الدین خوارزمشاه

منابع و ماخذ :

۱- الماسی ؛ علی محمد ؛ تاریخ اموزش و پرورش اسلام و ایران ؛ تهران : دانش امروز ؛ ۱۳۷۰

۲- باسورث ؛ کلیفورد ادموند ؛ تاریخ غزنویان ؛ ترجمه حسن انوشه ؛ چاپ سوم ؛ تهران : امیرکبیر ؛ ۱۳۸۱

۳- درانی ؛ کمال ؛ تاریخ اموزش و پرورش ایران قبل و بعد از اسلام ؛ تهران : سمت ؛ ۱۳۷۶

۴- راوندی ؛ مرتضی ؛ سیرفرهنگ و تاریخ تعلیم وتربیت در ایران و اروپا ؛ بی جا : هدایت ؛ بی تا

۵- زرین کوب ؛ عبدالحسین ؛ تاریخ ایران بعد از اسلام ؛ چاپ هشتم ؛ تهران : امیرکبیر ؛ ۱۳۷۹

۶- رضایی ؛ عبدالعظیم ؛ تاریخ ده هزارساله ایران ؛ چاپ دوازدهم ؛ جلد سوم ؛ تهران : اقبال ؛ ۱۳۷۹

۷- زیدان ؛ جرجی ؛ تاریخ تمدن اسلام ؛ ترجمه علی جواهرکلام ؛ چاپ نهم ؛ تهران : امیرکبیر ؛ ۱۳۷۱ 

۸- سلطانزاده ؛ حسین ؛ تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون ؛ تهران : اگاه ؛ ۱۳۶۴

۹- ضمیری ؛ محمد علی ؛ تاریخ اموزش و پرورش ایران و اسلام ؛ چاپ سوم ؛ تهران : راهگشا ؛ ۱۳۷۳

۱۰- کسایی ؛ نورالله ؛ « تاریخچه اموزش و نهادهای اموزش فلسفی در ایران و اسلام » ؛ مجموعه مقالات اولین سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی ؛ به کوشش محمد علی شعاعی و محسن حیدری ؛ تهران : الهدی ؛ ۱۳۷۸

۱۱- کسایی ؛ نورالله ؛ « هرات از طاهریان تیموریان » ؛ نشریه مقالات و بررسی ها ؛ دانشکده الهیات دانشگاه تهران ؛ دفتر ۶۰-۵۹ ؛ ۱۳۷۵ ؛ 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

«« تاریخ برهمه کوششهایی که به عمل می اید تا ان را به زور در مسیرهای نظری و منطقی بیندازد ؛ پوزخند می زند ؛ تعمیم های ما را به تاراج اشفتگی می دهد و قواعد ما را می شکند »»( ویل دورانت )

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

از مشروطه خواهی تا انقلاب مشروطه ـ امیر نعمتی لیمایی:

http://www.syna.ir/?newsid=26485

 

 

 

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :