سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٤/۳/۱٥

د: دانشمندان کوشا در فلسفه و حکمت :

در فلسفه و حکمت نیز ایرانیان بسیاری صاحبنظر و فعال بودند بدان اندازه که شاید بتوان گفت ایرانیان در هیچ یک از شاخه های علوم اعم از مذهبی و غیرمذهبی بدین اندازه کوشا و پرشمار نبوده اند . نام برخی از فلاسفه نامدار ایرانی و شرح اقداماتشان در ادامه می آید .

1- ابوالعباس احمد بن الطیب سرخسی که به سال  218 هجری متولد شد و به سال 286 به دست قاسم بن عبیدالله وزیر معتضد عباسی به قتل رسید ، برابر با تاریخ وی پنجاه و چهار کتاب و رساله نگاشته بود.( تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ، جلد اول ، ص 165 ) بنا به گفته صاعد اندلسی مدتی شاگرد یعقوب بن اسحاق کندی بوده است ( التعریف بطبقات الامم ، ص221)

2-ابوزید احمد بن سهل بلخی که نویسنده ای کثیرالتألیف اگاه به تمامی دانشها بود .تألیفات او در فلسفه بیشتر به بحث کلامی اختصاص داشت و اهمیت او بیشتر در این ست که حکمت و شریعت را جمع و آن دو را به یکدیگر نزدیک کرده بود . (همان ، ص 165 و همچنین خدمات متقابل اسلام وایران ، ص473 )

3-ابو معشر جعفربن محمد بلخی که بنا به گفته نگارنده الفهرست از شاگردان ابویوسف یعقوب کندی فیلسوف بزرگ عرب بود ( الفهرست ، ص179)

4-یوحنا بن حیلان که استاد منطق دگر فیلسوف بزرگ ایرانی ابونصر فارابی بوده است .(التعریف بطبقات الامم ، ص 222 )

5-ابویحیی ابراهیم مروزی صاحب کتب بسیاری در فلسفه ومنطق می باشد هرچند تمامی انها به زبان سریانی است . ( الفهرست ،ص282)

6-ابوبکر محمد بن زکریای رازی که در میان اعراب به جالینوس عرب اشتهار داشته است (تاریخ تمدن اسلام ، ص 602)یکی از نوابغ روزگار قدیم است که در سال 251 هجری در ری به دنیا آمد و در همین شهر به تحصیلات خود در فلسفه و ریاضیات و نجوم و ادبیات و طب مبادرت نمود (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ، جلد اول ، ص 146)وی کتابهایی درمورد فلسفه نیز علاوه بر دیگر آثار پرشمارش نوشته است و کتب متعددی در منطق و مابعدالطبیعه دارد ، ازجمله : «السمع الکیان» ، « فی الزمان والمکان » ، « فی العاده » ، « المدخل الی المنطق » ، « فی الفلسفه القدیمه » ، « قصیده الهیه » ، « الحاصل » و « فی السیره الفلسفیه » .( اموزش و دانش در ایران ، ص121)اهمیت او در فلسفه بیشتر از آن جهت است که او بر خلاف بسیاری از معاصرین خویش عقاید خاصی را که غالباً مخالف آراء ارسطو است ابراز می دارد .(تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ، جلد اول ، ص169و التعریف بطبقات الامم ، ص186 )

 

زکریای رازی

7-ابو نصر محمد بن محمد فارابی که در واقع بی نیاز از معرفی است ، او را معلم ثانی لقب داده اند ( الفهرست ، 382)  اهمیت او بیشتر به علت شرحهایی است که بر آثار ارسطو نگاشته و به سبب همین مشروحات او را معلم ثانی خوانده اند و در مقام بعد از ارسطو قرار داده اند .(تاریخ علوم عقلی درتمدن اسلامی ، جلد اول ، ص 182) وی آثاری نظیر « الجمع بین الرایین » ، « اغراض ما بعدالطبیعه ارسطو » ، « فصوص الحکم » و « احصاءالعلوم » را از خود به یادگار نهاده است . (آموزش و دانش در ایران ، ص122 )

 

ابونصر فارابی

8- ابو سلیمان محمد بن طاهر بن بهرام سجستانی که از بزرگترین فلاسفه و منطقیون سده چهارم هجری است (التعریف بطبقات الامم ، ص 265) برخی از کتبی که نگارش آنها به سجستانی نسبت داده شده است به شرح زیر است : « رساله فی مراتب قوی الانسان » ، « فی اقتصاص طرق الفضائل » ، « کلام فی المنطق » ، « تعالیق حکمیه » و « المحرک الاول » .(تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ، جلد اول ، ص196 )

9-ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب مسکویه رازی که اصالتاً از اهالی ری بوده لیکن مدتی نیز به همراه بیرونی ، ابن سینا ، ابوالخیر خمار و ابوسهل مسیحی در دربار ابو العباس مأمون خوارزمشاه زیسته است . (خدمات متقابلاسلام وایران ، ص487 ) نگارش کتابهای « الفوز الاکبر » ، « تجارب الامم » ، « انس الفرید » ، « ترتیب العادات » ، « جاوذان خرذ » و « الجامع » را به او نسبت داده اند . (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ، جلداول ،ص200)

 

 

ابوعلی مسکویه

 

10-ابوالحسن شهید بن حسین بلخی ، که بنا به گفته ابن ندیم فیلسوفی بوده که علاوه بر تألیفاتی که داشته به مناظره با سایر فلاسفه ازجمله زکریای رازی نیز دست می یازید . ( الفهرست ، ص418)

11- شیخ الرییس بوعلی سینا که در واقع او را باید جانشین بزرگ فارابی و شاید بزرگترین نماینده حکمت در تمدن اسلامی بر شمرد .اهمیت وی در تاریخ فلسفه اسلامی بسیار است زیرا تا عهد او هیچیک از حکمای مسلمین نتوانسته بودند تمامی اجزاء فلسفه را که در آن روزگارحکم دائره المعارفی از همه علوم معقول داشت در کتب متعدد و با سبکی روشن مورد بحث و تحقیق قرار دهند و او نخستین و بزرگترین کسی است که از عهده این کار برآمد .(اموزش و دانش در ایران ، ص125)وی شاگردان دانشمند و کارآمدی به مانند ابو عبید جوزجانی ، ابوالحسن بهمنیار ، ابو منصور طاهر اصفهانی و ابوعبدالله محمد بن احمد المعصومی را که هر یک از ناموران روزگار گشتند تربیت نمود . ( خدمات متقابل اسلام و ایران ، ص493)

 

ابن سینا

12- ابوریحان بیرونی که همانگونه که پیشتر نیز یاد گردید از شخصیتهای درجه اول فرهنگ و تمدن ایران است و بنا بر نظر برخی از مستشرقین در تمام جهان اسلام نظیرنداشته است . (همان ، ص 488) این مرد نکته سنج دقت و اصابت نظر خویش را به واقع مدیون مطالعات فلسفی بود ، لیکن او در فلسفه پیرو روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله کندی و فارابی و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود نبود بلکه به عقاید خاص و روش جداگانه و ایرادات خود بر ارسطو ممتاز است ، وی همچنین از آثار فلسفی هندوان کتبی چون « شامل » را به عربی ترجمه نمود . (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ، جلد اول ، ص282)

 

ابوریحان بیرونی

 

 

ن: دانشمندان کوشا در تاریخنگاری و جغرافیا :

در تاریخنگاری و جغرافیا نیز ایرانیان به مانند سایر علوم بسیار کوشا بودند ، در جهت اثبات راستی گفتار به شماری از این مورخان و یا جغرافیا دانان ایرانی اشاره می شود .

1- محمد بن جریر طبری که در عین مورخ بودن مفسری پرتوان نیز بود ، وی کتاب« تاریخ طبری » را نگاشت که در آن وقایع به ترتیب سال تنظیم شده و تا سال 302 هجری را در برمی گیرد .( تاریخ تمدن اسلام ، ص 499) تاریخ طبری مرجع عمده تاریخ ایران تا اول سده چهارم هجری است ، همچنین این کتاب در واقع مأخذ عمده تمام کسانی واقع شده است که بعد از طبری به تألیف تاریخ اسلام اهتمام ورزیده اند .(تاریخ ایران بعد از اسلام ، ص27)

 

سردیس طبری/ کتابخانه ملی تاجیکستان

2- ابو حنیفه دینوری که از مورخان و همانگونه که پیش ازاین ذکر شد از ادبای مشهور اسلامی است کتاب هایی چند در این باب نگاشت از جمله کتاب « اخبارالطوال » . ( همان ، ص24)  صاعد اندلسی نیز در مورد او در کتاب خویش سخن گفته است . (التعریف بطبقات الامم ، ص207)

3- - ابن قتیبه دینوری نیز به مانند همشهری خویش ابوحنیفه از ادباء و مورخان نامی تمدن اسلام است که پیشتر در میان ادیبان نامش یاد گردید . ابن قتیبه کتاب« عیون الاخبار» را تألیف نمود . (تاریخ ایران بعد از اسلام ، ص128 )

4- حمزه اصفهانی که متوفی به سال 360 هجری است و کتابی مختصر اما مفید به نام « تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء» نوشت . ( همان ، ص28)

5- محمد بن عمر واقدی که نگارنده کتب « تاریخ کبیر » و « المغازی » است و به سال 207 هجری و به روایتی به سال 209 هجری فوت نموده است (خدمات متقابل اسلام وایران ، ص460 )

6-ابو زید بلخی که نخستین نویسنده ای است که به مانند یونانیان کتابی در باب جغرافیا به نام «  صورالاقالیم » به زبان عربی نوشته است .( تاریخ تمدن اسلام ، ص508 )

7-ابو اسحاق فارسی استخری که معاصر ابو زید بلخی است علاقه بسیاری به مسافرت داشته و بسیاری از شهرها را دیده و در باب آنها تحقیقاتی انجام داده است . نام کتاب استخری « مسالک الممالک » است که مختصری از صورالاقالیم بلخی و مجموعه ای از مشهودات خود او می باشد . ( همان ، ص508)

8-ابو عبدالله جیهانی که وزیر و مربی نصربن احمد سامانی بوده است نیز کتابی به نام «مسالک و ممالک » نگاشت . ( تاریخ ایران بعد از اسلام ، ص95)

به غیر از اینان مورخان و جغرافیا دانان دیگری نیز تألیفات داشته اند ، از جمله ابوالقاسم حماد بن سابور دیلمی متوفی به سال 156هجری ، ابوالفضل محمد بن احمد بن عبدالحمید الکاتب ، علان شعوبی کلینی رازی و ابن فقیه همدانی . ( خدمات متقابل اسلام و ایران ، ص460و تاریخ تمدن اسلام ، ص508)

 

منابع و ماخذ :

1- ابن ندیم ، محمد بن اسحاق ؛ الفهرست ؛ ترجمه محمد رضا تجدد ، تهران : بی نام ، 1346

2- اندلسی ، قاضی صاعد ؛ التعریف بطبقات الامم ؛ به تصحیح غلامرضا جمشید نژاد اول ، تهران : هجرت ، 1376

۳- زیدان ، جرجی ؛ تاریخ تمدن اسلام ؛ ترجمه علی جواهرکلام ، تهران : امیرکبیر ، چاپ نهم ، 1379

4- صفا ، ذبیح الله ؛ آموزش و دانش در ایران ؛ تهران : نوین ، 1363

5- صفا ، ذبیح الله ؛ تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ؛ تهران : دانشگاه تهران ، چاپ سوم ، جلد اول ، 1346

6- مطهری ، مرتضی ؛ خدمات متقابل اسلام و ایران ؛ قم : دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ هشتم ، 1362

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

«‌ تاریخ به قدری مهم و جدی است که نمی شود ان را از قلم یک مورخ خواند . باید دید که هر مورخ ضمن شرح رویداد چه نتیجه ای از ان می گیرد . چه پیام و درسی از ان می دهد . »« ژول ورن »

 

 

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :