سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٤/٩/۸

ایرانیان بسیاری در طول تاریخ از دیرباز تا امروز شهره گشته اند ؛ برخی از این نامداران چون ابن سینا ؛ زکریای رازی و  خواجه نصیرالدین طوسی به سبب دانش افزونشان چنین نامور گشته اند و برخی دیگر چون نادرشاه افشار و ابومسلم خراسانی ؛ هوشمندی و توانمندی نظامیشان دلیلی بر پراوازه گشتن نامشان شده است . دسته ای از این شهرگان بسان خواجه نظام الملک طوسی و خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی  به سبب خردورزی سیاسی در شمار سرامدان تاریخ وارد شده اند و گروهی دیگر از این شناخته شدگان چون کوروش بزرگ و یعقوب لیث به سبب پندار و کردار و گفتار نیک پیشه ساختن صاحب نام گشته اند . خواجه غیاث الدین جمشید کاشانی ازجمله این بزرگان است که شوربختانه با وجود شناخته شده بودنش نزد اندیشمندان غربی در میان ایرانیان همچنان گمنام مانده است . وی که در سده های میانی تاریخ ایران پس از اسلام و همزمان با دوران قدرتمداری خاندان تیموری می زیست از بزرگترین دانشمندان ایران در گستره ای زمانی به وسعت تمام تاریخ بوده است .  

تمبر یادبود پانصد و پنجاهمین سالروز درگذشت غیاث الدین جمشید کاشانی

عمده دلیل اشتهار خواجه غیاث الدین کاشانی ؛ تحقیقات نجومی و ابتکارات ارزشمندش در ریاضیات بوده است . انچه روشن است در سایه تلاش اندیشمندانی چون او ایران عهد تیموری کانون اصلی نجوم و ریاضیات جهان گردید . از جمله فعالیتهای نجومی وی که در کار ساختن رصدخانه ی سمرقند به توسط شهریار دانش دوست تیموری ؛ الغ بیگ ؛ نیز یار و یاور او بود  ( زبده التواریخ ؛ ج۲  ؛ ص۹۴۸)  تدوین دو زیج می باشد . زیج نخست در سمرقند نوشته شد و زیج کاشانی نام گرفت . زیج دوم نیز پس از نگارش زیج نخست تدوین گردید و عنوان زیج خاقانی یافت و به الغ بیگ تقدیم گردید . ( تاریخ علم درایران ؛ ج۱ ؛ ص۱۹۷ و روضه الصفا ؛ ج۲ ؛ ص۱۱۵۸) با این وجود ؛ فعالیتهای نجومی او تنها محدود به انجام چنین کارهای نبود چرا که او کتابهای بسیاری نیز در این باره نوشت . کتابهایی چون مختصر در علم هیئت ؛ رساله سلم السماء و رساله الات رصد از این جمله اند که امروزه نیز در دست می باشند . ( « نقش خواجه غیاث الدین کاشانی در پیشرفت انالیز عددی » ؛ مجموعه مقالات دومین همایش تاریخ ریاضی ؛ ص۵۳)

رساله محیطیه/ کتاب مشهور خواجه غیاث الدین جمشید کاشانی

از دیگر سوی ؛ وی که در تاریخ علم ریاضی از جایگاهی والا برخوردار است روشهایی نوین برای انجام محاسبات مهم ریاضی ارائه داد و مقادیر برخی از کلیات مهم ریاضی مانند عدد ( پی ) را با دقت بی سابقه و با هفده رقم تقریب اعشاری در رساله ی محیطیه خود محاسبه نمود . شگفت انکه نتیجه محاسبه او با نتایج محاسبات امروزی فقط در رقم هفدهم اختلاف دارد .( تاریخ علم در ایران ؛ ج۲ ؛ ص۵۴۱-۵۴۰) نیازمند یادکرد است وی که بنا به نوشته ی خواندمیر ؛ نویسنده ی تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر ؛‌ عالمی بی بدیل بود و « در علم هیئت و ریاضی و فن نجوم عدیل و نظیر نداشت » ( تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر ؛ ج۴ ؛ ص۳۴ ) نخستین ریاضیدان تاریخ علم بود که کسرهای اعشاری را اختراع نمود . ( تاریخ علم در ایران ؛ ج۲ ؛ ص۵۴۰ ) بی گمان اگر رساله ی محیطیه ی او که ریاضیدانان و مورخان غربی ان را شاهکار فن نامیده اند ( « عدد پی در بستر زمان » ؛ مجموعه مقالات سومین همایش تاریخ ریاضی ؛ ص۱۰۵) و همچنین ارای واضح و روشن علمی او در مورد شناساندن کسرهای اعشاری انتشار یافته بود یک قرن و نیم پس از وی استیون و بورکی در اروپا ناگزیر نمی گشتند که نیروی فکری و عملی خود را برای از نو یافتن ان کسرها به کار اندازند .(« نقش خواجه غیاث الدین کاشانی در پیشرفت انالیز عددی » ؛ مجموعه مقالات دومین همایش تاریخ ریاضی ؛ ص۵۱) 

عکس صفحهٔ آخر رسالهٔ محیطیه موجود در کتاب‌خانهٔ آستان قدس رضوی

 

دیگر ابتکار خواجه غیاث الدین کاشانی در دانش ریاضی استخراج ریشه ی (N اُم) اعداد می باشد ، که روش او برای این کار همان روشی بود که اروپاییان بعدها در سده ی نوزدهم میلادی یافتند و به روش روفینی ـ هورنر موسوم است . ( همان ؛ ص۵۲) از این دانشمند برجسته ی تاریخ ایران زمین به غیر از رساله ی محیطیه ، چندین اثر ارزشمند دیگر نیز در مورد ریاضی در دست است . کتابهای مفتاح الحساب و تلخیص المفتاح فی علم الحساب از این جمله اند . ( همان ؛ ص۵۲)

این دانشمند بزرگ ایرانی که حضور تاریخیش دلیلی دیگر بر خدمت گسترده ی ایرانیان به جامعه ی بشری می باشد سرانجام در سال (۱۴۲۹م/۸۳۲ق) در خارج شهر سمرقند درگذشت .

کتاب نامه :

۱ـ حافظ ابرو ؛ زبده التواریخ ؛ به اهتمام خانبابا بیانی ؛ تهران : انجمن اثار ملی ؛ چاپ دوم ۱۳۵۰

۲ـ خواندمیر ؛ غیاث الدین بن همام الدین ؛ تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر ؛ جلد چهارم ؛ تهران : کتابخانه خیام ؛ ۱۳۳۳

۳ـ فرشاد ؛ مهدی ؛ تاریخ علم در ایران ؛  جلد اول و دوم ؛ تهران : امیرکبیر ؛ ۱۳۶۵

۴ـ شرف الدین ؛ احمد  ؛ مجموعه مقالات دومین همایش تاریخ ریاضی ؛ بندرعباس : دانشگاه هرمزگان ؛ ۱۳۷۸

۵ ـ شرف الدین احمد ؛ مجموعه مقالات سومین همایش تاریخ ریاضی ؛ بندرعباس : دانشگاه هرمزگان ؛ ۱۳۸۰

۶ ـ میرخواند بلخی ؛ محمد بن خاوندشاه ؛ روضه الصفا ؛ تهذیب و تلخیص عباس زریاب ؛ چاپ دوم ؛ جلد اول و دوم (شش جلد در دو مجلد ) ؛ تهران : انتشارات علمی ؛ ۱۳۷۵

۷ـ ....... ؛ تاریخ ایران دوره تیموریان - پژوهش از دانشگاه کمبریچ ؛ ترجمه یعقوب اژند ؛ تهران : جامی ؛ ۱۳۷۸

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 گهــت از رفتـگــان تـاریــخ خوانــنــد// گـه از ایـنـده اخـبــارت رسانند

گهــی ریـزنــدت از دریــای اشعـــــار // به جیب عقل گوهرهای اسرار

به هریک زین مقصد چون نهی گوش // مکن از مقصد اصلی فراموش «« نورالدین عبدالرحمن جامی »»

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

«« این خادم ملت بر حسب وظیفه ی ملیت و ایرانی بودن قدم به عرصه ی مجاهدت گذاشته ام »» «« بخشی از نامه ی سردار ملی ؛ ستارخان ؛ به عین الدوله »»

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :