سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٥/۳/۱٥

 

دوران تیموری را می باید دوره ای مهم در تاریخ ادب پارسی برشمرد ، زیرا شاهان و شاهزادگان تیموری که در ولایات مختلف حکمرانی می کردند پناه و پشتیبان شعرا و ادبا بودند و در دربار آنان بر خلاف دربار ایلخانان ادبیات رواج بسیار داشت ، شاید که می خواستند دربارهایشان چون دربارهای باشکوه شاهان گذشتة ایران باشد . اما مهمترین ویژگی ادبی این دوران را رواج شعر و عمومیت یافتن آن باید دانست . دولتشاه سمرقندی ضمن تأیید کثرت و فزونی شاعران آن را مایة تنزل مقام شعر معرفی کرده است :

               « اما در این روزگار پایة قدر این فرقه شکست یافته و متنزل شده است به

               سبب آنکـه نااهلان و بی استحقاقان ، مدعی این شغـل شده انـد ، هـرجـا

               گوش کنی زمزمة شاعری است و هرجا نظر کنی لطیفی و ظریفی و ناظری

               است . »[1]

در این روزگار همچون عهد ایلخانی سرودن غزلیات رواج کلی داشت و غزلسرایی سیر صعودی خود را ادامه داد چنانکه کمتر شاعری را می توان جست که به غزل اقبال شایان نداشته باشد .[2] با این وجود ، قصیده سرایی و به ویژه سرایش قصاید مدحی که در روزگار ایلخانی به تقریب به فراموشی سپرده شده بود دگربار رونقی به سزا یافت . دلیل احیاء اینگونه شعر سرایی را باید پشتیبانی شاهان و شاهزادگان تیموری از شعر و شاعری دانست ، زیرا آنان نه تنها دوستدار شعر و مشوق شعرا بودند بلکه بسیاری از ایشان از ذوق هنری بهره ای وافر داشتند و خود نیز شعر  می سرودند .[3]  

 

جامی/ برترین پارسی سرای اواخر روزگار تیموری

 

 

سرودن منظومه های حماسی و تاریخی به سبب دلایلی مشابه آنچه در مورد حماسه سرایی عصرمغول گفته شد چندان مورد اقبال نبود . تمرنامه ، که به توسط عبدالله هاتفی در روزگار فرمانروایی سلطان حسین بایقرا (1505-1456م/911-861ق) دربارة زندگی و تاریخ امیرتیمور سرایش یافت از جمله معدود منظومه های تاریخی این روزگار به شمار می رود .

 

امیرعلیشیر نوایی/ پدر ادب ترکی و حامی بزگ پارسی سرایان در روزگار تیموری

 

 

شیوة نثر پارسی در این عهد به سبک روان و ساده تبدیل شد و آثار متکلف و مصنوع رو به کاستی نهاد ، حتی کار نثر و نگارش به دست کسانی افتاد که شاید بهرة آنان از فنون و ادب کم بود . از سویی دیگر ، در این دوران بسان روزگار فرمانروایی ایلخانان واژگان ترکی بسیاری در زبان پارسی وارد شد و حتی ادب ترکی در دهه های پایانی سدة نهم و دهه های ابتدایی سدة دهم هجری با ظهور شاعران و نویسندگانی چون ، امیر علیشیر نوایی و ظهیرالدین محمد بابر ، اوج گرفت . ضروری است یاد گردد ، هرچند رشد و توسعة ادبیات ترکی اسباب نفوذ لغات ترکی در زبان پارسی و به ویژه کتابهای تاریخی را تدارک دید ، لیکن ، این جریان سبب برهم خوردن توازن زبان پارسی نشد و به تدریج بیشتر این لغات از میان رفتند .[4]

چنانکه از مطالعه ، تحقیق و تفحص در منابع تاریخی عصر تیموریان بر می آید ادیبان و شاعران بسیاری در این دوران پا به عرصة وجود نهاده بودند . حتی از جهت تعداد شعرا و وفور  ادبا می توان عصر تیموری را از درخشانترین ادوار ادبی ایران پنداشت . به هر ترتیب ، ذکر نام یکایک اینان از عهدة صاحب این قلم خارج است اما برخی از نامی ترین آنان به شرح ذیلند :

حافظ شیرازی ، سلمان ساوجی ، عماد فقیه کرمانی ، قاسم انوار تبریزی ، لطف الله نیشابوری ، شاه نعمت الله ولی ، کاتبی شیرازی ، امیر شاهی سبزواری ، عارفی هراتی ، آذری طوسی ، اهلی شیرازی ، رستم خوریانی ، لطف الله نیشابوری ، آصفی هروی ، اهلی ترشیزی ، هلالی جغتایی ، نورالدین عبدالرحمن جامی و ... .[5]



[1] . تذکره الشعرا ، ص9

[2] .  شعر فارسی در عهد شاهرخ ، ص140

[3] . برای آگاهی بیشتر از نام شاهان و شاهزادگان شاعر خاندان تیموری نگاه کنید به : شعر فارسی در عهد شاهرخ ، ص72-60

[4] . تاریخ تیموریان و ترکمانان ، ص55

[5] . چنانکه روشن است شاعران پارسی گوی و ادیبان روزگار مغول و تیموری به نسبت افزونند . برای آگاهی بیشتر از نام و آثار آنان نگاه کنید به : نفیسی ، سعید ؛ تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ، فروغی ، 1344 و تاریخ ادبیات در ایران ، ج3 ، ب1و 2 و تاریخ ادبی ایران ، از سعدی تا جامی  و تذکره الشعرا دولتشاه سمرقندی ، مجالس النفائس و شعر فارسی در عهد شاهرخ .

 

کتاب نامه :

۱-  براون ، ادوارد ؛ تاریخ ادبی ایران ، از سعدی تا جامی ؛ ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت ، چاپ دوم ، تهران : کتابخانه  ابن سینا ، 1339

۲- میرجعفری ، حسین ؛ تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی اقتصادی فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان ؛ چاپ دوم ، تهران : سمت و اصفهان : دانشگاه اصفهان ، 1379

۳- نوایی ، میرنظام الدین علیشیر ؛ مجالس النفائس در تذکره شعرا قرن نهم هجری ؛ به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت ، تهران : چاپخانه بانک ملی ایران ، 1323

۴-  نفیسی ، سعید ؛ تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ، فروغی ، 1344

۵- یارشاطر ، احسان ؛ شعر فارسی در عهد شاهرخ ؛ چاپ دوم ، تهران : دانشگاه تهران ، 1383

 ========================

« تاریخ را می توان در سه کلمه خلاصه کرد : به دنیا آمدند ؛ رنج کشیدند و مردند » ـ « آناتول فرانس »

========================

 

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :