سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٩/٤/٢۳

      پس از گذشت اندک زمانی از فتح ایران زمین به دست اعراب مسلمان و انقراض سلسلة ساسانی و در پی الحاق ایران به قلمروی خلفای اسلامی  ، زبان عربی زبان رسمی و دیوانی دنیای اسلام شناخته شد . اما بسیاری از ایرانیان همچون دقیقی ، اسدی طوسی و فردوسی به دلایل مختلف و براهین گوناگون از جمله میهن پرستی ، تلاش و تکاپو در جهت پاسداشت زبان ملی را پیشة خویش ساختند  و شاید اگر کوشش و پشتکار اینان نبود ایرانیان نیز بسان مردمان بسیاری دیگر از سرزمینهای تحت تسلط مسلمانان چون ، مصر و شام ، زبان خویش را وانهاده و به زبان عربی سخن گفتن خو می نمودند . از دیگر سوی ، با پدیدار شدن و روی کارآمدن سلسله های نیمه مستقل ایرانی شرایط برای توانمندی دوبارة زبان پارسی دوچندان بهبود یافت . از جملة این سلسله ها می توان به سلسلة صفاریان اشاره داشت که در سیستان و نواحی خاوری ایران زمین به قدرت رسیدند و در برهه ای از زمان حتی سودای فتح تختگاه مشهور خلفای عباسی یعنی شهر افسانه های هزار و یکشب ، بغداد ، را به سر پروراندند . در حقیقت ، یعقوب لیث صفاری ، بنیانگذار این سلسله ،که در ابتدا به مانند پدر به شغل رویگری روی نموده و صباحی از جوانی را نیز عیاری پیشه کرده بود ، میهن پرستی و استقلال طلبی ملکة ذهنش گشته بود و زبان عربی را چونان نشان برتری بیگانگان بر سرزمینش برمی شمرد و بدین جهت مخالفت با زبان و فرهنگ عربی را وجهة همت خویش قرار داد . این مخالفت او با زبان عربی بدان اندازه بود که در برخی منابع تاریخی و ادبی به جای مانده از آن عهد همچون کتاب ارزشمند ، تاریخ سیستان ، با بیان روایتهایی وی را ناآگاه بدین زبان دانسته اند . با این وجود ، بایسته است یاد شود ، اینکه یعقوب زبان تازیان را در نمی یافت یا تظاهر بدین کار می کرد چندان روشن و آشکار نمی باشد .

تندیس یعقوب لیث صفاری/ دزفول

     به هر ترتیب ، چه یعقوب به زبان عربی آگاه و چه او را یارای درک و فهم لغت تازی نبوده باشد او از عربی سخن گفتن روی برتافت و زبان پارسی را به عنوان زبان رسمی دستگاه دیوانی و اداری خویش برگزید . آنچه روشن و مشخص است ، یعقوب پس از فتح شهر هرات به دبیر دیوان رسائل خویش در مورد شاعرانی که در مدح و ستایش او اشعار عربی سروده بودند گفت : ‌« چیزی که اندر نیابم چرا باید گفت ؟ » براساس آنچه از اسناد و منابع ادبی و تاریخی و تذکره ها برمی آید ، زین پس شاعران مدیحه سرا سرودن شعر به زبان تازی را وانهاده و  به سرایش شعر به زبان پارسی دست یازیدند . درحقیقت ، کهن ترین و دیرینه سال ترین اشعار پارسی دری که امروزه در دست است متعلق به سرایندگان اواخر دورة طاهری و روزگار صفاری است . قراین و شواهدی وجود دارد که شعر پارسی در این دوره مرحلة تکامل خود را از شعر هجایی به شعر عروضی پشت سر می گذاشت . در واقع ، همانگونه که دکتر محمد غلامرضایی ، نگارندة کتاب سبک شناسی شعر پارسی _ از رودکی تا شاملو ، نیز اذعان داشته است ، برخی از اشعاری که به شاعران و سرایندگان این روزگار منسوب است و از جمله بیت زیر به سختی در قالب شعر عروضی می گنجد .

            آهوی کوهی در دشت چگونه دوذا            او ندارد یار بی یار چگونه بوذا

     جزئی از تفسیری منظوم که مرتبط با همین عهد و دوران است و دکتر احمدعلی رجایی آن را با نام ، پلی میان شعر هجایی و عروضی فارسی در قرون اول هجری ، چاپ کرده نیز بر درستی این نکته گواهی و شهادت می دهد .

     به هر روی ، آنچه واضح و آشکار است ابیات اندکی که از شاعران این دوره باقی است بسیار ساده و ابتدایی هستند و تغییر تلفظ کلمات و واژگان و تشدید و تخفیف و اشباع حرکات در آن فراوان است .

     بر اساس مندرجات کتاب ، تاریخ سیستان ، نخستین پارسی سرای روزگار ایران پس از اسلام ، محمد بن وصیف سیستانی ، یا همان دبیر دیوان رسائل یعقوب بوده است . با این وجود ، راستی یا ناراستی و درستی یا نادرستی این گفتار چندان مشخص و معلوم نیست ، زیرا آنچه از کتاب ، لباب الالباب ، برمی آید آن است که محمد عوفی ، نگارندة نامدار کتاب یاد شده ، از فردی به نام ، عباس ، که به روزگار خلافت مأمون عباسی می زیست به عنوان نخستین شاعر پارسی گوی یاد کرده است . با تمام این تفاصیل ، باید گفت اگرچه شاید محمد بن وصیف سیستانی نخستین پارسی سرا و اولین سرایندة شعر به زبان پارسی نبوده باشد اما به یقین او  یکی از پیشروان و پیشتازان این کار به شمار می آید .

     ابیات پراکنده ای از محمد بن وصیف سیستانی امروزه در دست است . در برخی از شعرهای بازمانده از او تأثیر دین و به ویژه آیات قرآن مجید به خوبی مشهود است :

          لمن الملک بخواندی تو امیرا به یقین       با قلیل الفئه کت داد ور آن لشکر کام

***

         کوشش بنده سبب از بخشش است          کار قضا بود و ترا عیب نیست

         بود و ببود از صفت ایزدست                      بنده درمانده بیچاره کیست

         اول مخلوق چه باشد زوال                      کار جهان اول و آخر یکی است

         قول خداوند بخوان فَاستَقِم                      معتقدی شو و بر آن بربایست

     البته تمام ابیات بازمانده از محمد بن وصیف چنین نیست ، اما همانگونه که نگارندة کتاب ، سبک شناسی شعر پارسی ، نیز بدان اشاره داشته در مجموع تأثیر عناصر عربی نسبت به دورة او در سروده هایش زیاد است . 

       ای امیری که امیران جهان خاصه و عام       بنده و چاکر و مولای و سگ بند و غلام

       ازلی خطی در لوح که ملکی بدهید           بی ابی یوسف یعقوب بن اللیث همام

     چنانکه از متن شعر نیز بر می آید این ابیات در ستایش بنیانگذار و مؤسس سلسلة صفاری سروده شده و احتمالاً  فتوحات پیاپی و افزون این رویگرزادة جوانمرد سیستانی ، سراینده را به چنین سرایشی واداشته است .

تندیس یعقوب لیث صفاری/ زابل

     همانگونه که پیشتر نیز بیان شد ، پاره ای از اشعار محمد بن وصیف از گزند و آسیب زمانه به دور مانده و از روی آن می توان شواهد و قراینی از اوضاع و احوال آن روزگار یافت . از جملة این ابیات می توان به شعری اشاره داشت که او ظاهراً پس از درگذشت عمرولیث صفاری و به هنگام دستگیری جانشینش ، طاهر بن محمد بن عمرو ، از سوی دوستداران خلافت عباسی سروده است :

          دولت یعـقـوب دریغـــا برفــت       ماند عقوبت به عقب بر حواس

        ای غما کامد و شادی گذشت       بــود دلـم دایـم ازیـن پر هــراس

       هرچـه بکردیـم  بخواهیم دیـد       ســـود نـــدارد زقـضـــا احـتـراس

        جهد و جد یعقوب باید همی       تــا کــه زجــده بــدر آیـــد ایــاس

     محمد بن مخلد سیستانی از دیگر شاعران روزگار قدرتمداری یعقوب لیث بود که امروزه پاره ای از اشعار او نیز در دست است .

        جز تو نزد حوا و آدم نکِشت          شیر نهادی بدل و بر مَنِشت

         معجز پیغمبر مکی تویی                  بکنش و بمنش و بگوِشت

         فخر کند عمار روزی بزرگ           کو همانم من که یعقوب کشت

     بسام کرد که از خوارج بود و بعد از صلح خوارج با یعقوب در نزد وی ماند نیز از دیگر شاعران پارسی سرای این عهد است . از او هم برخی ابیات به صورت پراکنده به یادگار مانده است :

         مکه حرم کرد عرب را خدای           عهد تو را کرد حرم در عجم 

       هرکه درآمد همه باقی شدند          باز فنا شد که ندید این حرم

     بدین ترتیب ، با توجه به شواهد افزون تاریخی که برخی از آنها نیز یاد شد به یقین و با اطمینان می توان گفت که یعقوب در روند باز زنده سازی و احیای دوبارة زبان و ادب پارسی نقشی شایان ستایش و قابل تقدیر داشته است .  با تمام این اوصاف ، شگفت آنجا است که بایسنقر ، نوادة امیر تیمور گورکانی ، که  گردآوری اثر جاودانة فردوسی طوسی ، شاهنامه ، به دستور و به همت او انجام گرفت ، در مقدمه ای که بر شاهنامه نوشته از ترجمه و تکمیل کتاب ، دانشور دهقان ، به روزگار یعقوب سخن گفته است . بنا به نظر بایسنقر کتاب یاد شده که داستانهای ملی ایرانیان را در برمی گرفت به فرمان یعقوب از پهلوی به پارسی بازگردانده و برخی ضمائم چون شرح دوران قدرتمداری خسروپرویز تا مرگ یزدگرد سوم بدان افزوده شد  .

آرامگاه یعقوب لیث صفاری/ دزفول

     این روند پارسی نویسی و پارسی سرایی به روزگار فرمانروایی عمرو لیث برادر یعقوب نیز پی گرفته شد و شاعرانی چون فیروز مشرقی و ابوسلیک گرگانی سرایش شعر به زبان پارسی را وجهة همت خویش قرار دادند . ابوسلیک گرگانی که برخی از اشعارش امروزه در دست است بیشتر در قالب غزل به سرایش شعر دست می یازیده و البته در این میان طنزگوییهای عامیانه را نیز از دید دور نگه نمی داشته است .

          خـون خـود گــر بـریـزی بر زمیـن      بـه کـه آبـروی ریزی در کنار

          بت پرستنده به از مردم پرست             پند گیر و کاربند و گوش دار

     از فیروز مشرقی نیز امروزه پاره ای اشعار به زبان پارسی در دست است .

       مرغی است خدنگ ای عجب دیدی         مرغی که شکار او همه جانا

       داده پر خویش کرکسش هدیه                 تا نه بچه اش برد بمهمانا

     آنچه منابع تاریخی و ادبی آن عهد به دست می دهند آن است که گویا در زمان جانشینان یعقوب و عمرو که همزمان شد با کاهش اقتدار سیاسی - نظامی خاندان صفاری ، اصرار به سرودن شعر پارسی از میان رفته و شاعران به هر دو زبان عربی و پارسی شعر می گفته اند . بدیع الزمان همدانی ، فقیه ابوبکر نیهی ، خطیب فوشنجی و ابوالفتح بستی که به زبان های پارسی و عربی شعر گفته اند از جمله فضلا و دانشمندانی بودند که در این دوران رخ نمودند .

     به هر ترتیب ، آنچه از این کوتاه سخن به دست می آید آن است که صفاریان علیرغم آنکه حکومتشان بیشتر ماهیت نظامی داشت در دوران قدرتمداری خویش به حمایت از زبان پارسی پرداختند و کمر همت به تشویق چکامه سرایان ، شعرا و ادبای پارسی زبان بربستند . درحقیقت ، این حمایت و پشتیبانی بدان اندازه افزون بود که بر پایة برخی گزارشهای تاریخی دو بیت شعر به زبان پارسی که گویا آنها را باید از سروده های محمد بن وصیف برشمرد و البته ، همراه با ترجمة منظوم آنها به عربی ، بر روی سنگ گور یعقوب لیث  نگاشته شده بود .

      بگرفتم این خراسان با ملک پارس یکسان      ملـک عـراق یکسر از من نبـود رسته

      بــدرود بـاد گـیـتـی بـا بـــوی نـوبهـــــــاران      یعقـوب لیث گوی در وی نَبُد نشسته

====================================

این نوشتار پیشتر در سال ١٣٨٧ در روزنامه ی ، تهران امروز ، منتشر شده است .

====================================

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :