سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳۸٩/٧/۱٢

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی ، که در قرون چهارم و پنجم هجری می­زیست از سرآمدان دانشمندان ایران و جهان در گستره­ای زمانی به وسعت تمام تاریخ است. وی که نامداران عرصه­ی دانش چون زکریای رازی و ابونصرفارابی معاصرش بودند و با شیخ­الرئیس بوعلی سینا دوستی ، مباحثه و مکاتبه داشت ، از جمله دانشمندانی است که در آوردگاه فنون و علوم گوناگون توانمندانه گام نهاده و خود را به­مثابه جامع تمام علوم روزگار خویش به جهانیان شناسانده است.

تندیس ابوریحان بیرونی/ بوستان لاله/ تهران

آنچه از واکاوی تاریخ­نگاشته­ها و کندوکاو در آثار خود ابوریحان برمی­آید آن است که وی در ریاضیات و نجوم ، فلسفه و حکمت ، تاریخ و جغرافیا و طب و داروسازی مقام استادی داشته و کمتر کسی را می­توان در درازنای تاریخ یافت که چون او از هر دری سخن بگوید آن هم چنین رسا و شیوا.

از ابوریحان که شمار آثارش بالغ بر یکصدو­سی عدد است دست­کم دو کتاب مشهور درباره­ی نجوم و ریاضیات به­یادگار مانده است. نخستین آن ، قانون مسعودی ، می­باشد که مقدمات هندسه ، حساب و نجوم را مشتمل است. آن دیگر ، التفهیم لاوایل الصناعت التنجیم ، نام دارد که درابتدا به پارسی و سپس به عربی نگاشته شد بدون آن­که یکی ترجمه­ی دیگری باشد. در اهمیت التفهیم همان بس که در مقدمه­ی نسخه­ی­ پارسی آن استادی ­به­نام چون ، جلال­الدین همائی ، آورده است که این یادگار گرانبهای پارسی در اسناد مفاخر ایران و ایرانی دست­کمی از شاهنامه­ی فردوسی ندارد ، بلکه از بعضی جهات بر آن نیز می­چربد! آنچه روشن است ، در این دو رساله ابوریحان از حرکت وضعی زمین سخن به میان آورده و طول و عرض­های جغرافیایی را به دقت تعیین کرده است!

تمبر یادبود ابوریحان بیرونی/ ایران

بیرونی که به تعبیر عبدالحسین زرین­کوب ، تاریخ­نگار و ادب­پژوه نامدار ، بهترین تجسم روح تجربی در تمام قرون وسطی بود ، مطالعات فلسفی ارزنده­ای نیز داشته است. شاید بتوان گفت این مرد دقیق­النظر ، دقت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بوده است. وی که کتابی مرتبط با  فلسفه­ی هندوان یعنی کتاب ، شامل ، را از زبان هندی به عربی بازگردانید ، در فلسفه چندان به روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله­ی کندی ، فارابی و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود پایبند نبود. درحقیقت ، مشرب فلسفی او را تا اندازه­ای می­توان مشابه مسلک فلسفی ابوالعباس ایرانشهری و زکریای رازی برشمرد. آنچه روشن است ، وی را به­سبب عقاید خاص و روش جداگانه و ایرادهایش بر ارسطو ممتاز باید پنداشت.

درباب نگارش تاریخ نیز ابوریحان واجد جایگاهی نیکو است. کتاب آثارالباقیه عن قرون الخالیه ، از جمله آثار تاریخی او به شمار می­آید. دراین کتاب سخن از تقویم ، سنوات و اعیاد ملل و اقوام گوناگونی چون ایرانیان ، سغدیان ، خوارزمیان ، یونانیان  ، عیسویان ، مسلمانان و ... به میان آمده است. آثارالباقیه همچنین واجد فهرست­هایی از سلسله­های پادشاهان باستانی ایران ، مصر ، کلده ، آشور ، یونان ، روم ، مقدونیه  و... است.

بیرونی در مقدمه­ی این اثر ارزشمند چنان دقت و احتیاطی در شیوه­ی تحقیق توصیه می­کند که گویا آن مقدمه­ی یک پژوهشگر امروزی است. ابوریحان همانگونه که عزیزالله بیات در کتاب ، شناسائی منابع و مآخذ تاریخ ایران ، آورده است کتابی دیگر درباره­ی قرامطه و سپیدجامگان نگاشته بود که شوربختانه از آسیب دهر به دور نماند و امروزه اثری از آن در دست نیست.

بیرونی که امروزه تاریخ­پژوهانی چون جرجی زیدان ، نویسنده­ی کتاب مشهور تاریخ تمدن اسلام ، از او به عنوان انتقال دهنده­ی علوم یونانی به هندی و حکت هندی به عربی یاد می­کنند در جغرافیا نیز رسائلی را تدوین نموده بود و از آن­جمله می­توان به دو اثر تحدید نهایات ­الاماکن و ماللهند اشاره کرد. ماللهند مشهورترین اثر جغرافیایی ابوریحان به­شمار می­آید. این کتاب بی­نظیر دانشنامه­ای برای هندشناسی و گنجینه­ای است از تمام معلومات راجع به سرزمین هندوستان و آن هم بر اساس تحقیقات درست علمی. ماللهند را باید یک نمونه و یک شاهکار در زمینه­ی مسائل مرتبط با جغرافیای انسانی و فولکلور برشمرد. آنچه شایان توجه افزون است آن است که بیرونی در کتاب­های جغرافیایی خویش به قوه­ی علم و فراست وجود سرزمین جدید (قاره­ی آمریکا) را پیش­بینی نموده و همچنین تاکید کرده در نیم­کره­ی جنوبی زمین نیز باید خشکی و آبادانی (قاره­ی اقیانوسیه) وجود داشته باشد!

تمبر یادبود ابوریحان بیرونی/ گینه بیسائو

ابوریحان که در سفرهای خویش به هند زبان سانسکریت را فراآموخته بود در طب و به تعبیر ذبیح­الله صفا ، نویسنده­ی کتاب آموزش و دانش در ایران ،  در داروسازی هم واجد مهارت و کاردانی بود. کتاب الصیدنه ، یادگاری گرانبها از او  درباره­ی داروسازی و داروشناسی است. ابوریحان همانطور که حسن تاج­بخش در کتاب ، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران ، بیان داشته است از تحقیقات و تتبعات دانشمندان گوناگون ازمنه­ی پیشین به­سان بقراط ، ارسطو ، اوریباسیوس ، جالینوس ، بختیشوع ، ماسرجویه ، ترنجی و ارجانی بهره جسته و در هر مورد مدارک را نیز یادآور شده و خود نیز تحقیقات و نوآوری­های جالبی داشته است. آنچه ارزش کار او را بیشتر هویدا می­سازد آن است که در صیدنه علاوه بر اسامی یونانی ، هندی و عربی داروها ، اسامی پارسی آن­ها نیز یاد شده است.

به هرترتیب آنچه از این کوتاه سخن بر­می­آید آن است که روح تحقیق و دانش­پژوهی ، فکر نکته­سنج ، ذوق سلیم ، هوش سرشار ، جهان­بینی وسیع و عشق رسیدن به حقیقت از صفات و ویژگی­های ابوریحان بوده است و یاری جستن از منش و روش او امروزه نیز می­تواند راهگشا باشد.

============================================

این نوشتار پیشتر در تاریخ ١۴/۶/٨٩ در روزنامه جام جم منتشر شده است

============================================

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :