سرزمین تاریخ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی ) - ۱۳٩٠/٧/۸

     قلعه رودخان، که از جمله شگفت­انگیزترین بناهای تاریخی ایران به شمار می­آید و در تاریخ 30/5/1384 به شماره 1546 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، در استان گیلان و در فاصله 23 کیلومتری جنوب­غربی شهر فومن در بخش مرکزی و در دهستان گوراب­پس واقع شده است . طول جغرافیایی این دژ زیبا که در میان کوههای پوشیده از جنگل قرار دارد در 49 درجه و 14 دقیقه و 19 ثانیه طول شرقی و عرض جغرافیایی آن 37 درجه و 3 دقیقه و 51 ثانیه  عرض شمالی است .

قلعه رودخان

     ارتفاع قلعه رودخان متغیر و در حدود 687 الی 778 متر از سطح دریاهای آزاد  است . آنچه هویدا می­نماید آن است که قلعه رودخان بر روی خط الرأس کوهی که ادامه ارتفاعات پشت­کوه تالش و ماسوله­داغ بوده و نامور به قلعه ژیه می­باشد قرار گرفته است  .

راه دسترسی به قلعه

     راه دسترسی به قلعه ای که گستردگی ، استواری ، بزرگی و زیبایی آن اسباب شگفتی را فراهم می­آورد از طریق شهر فومن و گذر کردن از روستاهای گشت ، کردمحله ، گشت رودخان ، سیاه کش ، گوراب پس ، ملسکام ، سیدآباد ، قلعه رودخان ، حیدرآلات و قلعه دنه و البته طی کردن مسیری 5/1 کیلومتری است که از طریق پله­های احداث شده در میان اراضی پارک جنگلی قلعه رودخان انجام می­پذیرد .

وجه تسمیه قلعه رودخان

این قلعه را ظاهرا بدان سبب قلعه رودخان نامیده­اند که از نزدیکی آن ( در شرق قلعه )رودی می­گذرد . اما آنچه روشن است نام این رودخانه که ، از به هم پیوستن رودهای حیدرلات و مرزلات شکل می­گیرد ، و اسم قلعه باهم درآمیخته و هر کدام از دیگری نشانی جسته­اند ، به گونه­ای که قلعه را رودخان و رودخانه را قلعه رودخان نام نهاده­اند .

قلعه رودخان

      این قلعه به جز رودخان به نام های دیگری نیز مشهور است و از آن جمله است قلعه حسامی ، قلعه هزار پله ، قلعه سگسال ( سکسار ) . کاربرد اسم حسامی برای نامیدن قلعه بی­گمان بیانگر  نام شخصی به نام حسام است ،  در تأیید این نکته به هنگام بیان پیشینه تاریخی قلعه رودخان سخن به تفصیل به میان خواهد آمد . نام هزار پله نیز گویا به سبب وجود صدها پله­ای است که در امتداد دیوارها و برج­های قلعه وجود دارد . شوربختانه نگارنده از وجه تسمیه سگسال یا سکسار به رغم جستجوی بسیاردر منابع تاریخی و جغرافیایی چیزی درنیافت ، شاید بتوان گفت نام سگ اشاره­ای به سال ساخت یا سال تجدید بنای قلعه است .

قلعه رودخان

پیشینه تاریخی قلعه رودخان

   از قلعه رودخان با وجود آن که عظمت و صلابتش نشان از اهمیت افزون آن در ادوار تاریخی دارد متأسفانه کمتر اثری در منابع تاریخی و جغرافیایی می­توان یافت . این گم­گشتگی قلعه رودخان در کتاب­ها و اسناد به یادگار مانده از روزگاران کهن چنان است که تا پیش از سده دهم هجری هیچ نامی از آن در متون تاریخی و جغرافیایی برده نشده است . به عنوان نمونه ، ظهیرالدین مرعشی ، تاریخنگار نامی سده نهم هجری ، در کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان که قدیمی ترین و در عین حال شاید معتبرترین سند تاریخی گیلان است، کمترین اشاره­ای نیز بدین قلعه نداشته است .[1] ظاهرا نخستین بار عبدالفتاح فومنی ، از تاریخنگاران عصر صفوی ، در کتاب تاریخ گیلان تنها اشاره­ای کوتاه و گذرا بدین قلعه داشته است .

« امیره شاهرخ و کامیاب ، پسران امیره سالار و بنی اعمام حسین خان که به دستور حسن خان کهدمی در کوه قلعه رودخان کشته شدند . »[2]

     چنان که از سطور نقل شده از کتاب تاریخ گیلان بر می­آید، اشاره عبدالفتاح فومنی مستقیماً به خود قلعه نبوده و بیشتر منظور او متوجه کوه قلعه رودخان بوده است . با این وجود اگر اندکی خوش بینانه  نگریسته شود می توان از آن چنین دریافت که قلعه رودخان و یا ویرانه هایی از آن در عهد و زمانی که عبدالفتاح فومنی می­زیست وجود داشته است .

قلعه رودخان

     از دیگر کتاب هایی که در آن نام قلعه رودخان آمده است می توان به کتاب رستم­التواریخ محمد هاشم آصف ، مورخ قرون یازده و دوازده هجری ، اشاره کرد . وی از هدایت الله خان، حاکم گیلان به روزگار فرمانروایی کریم خان زند، و تجهیز قلعه رودخان به توپ های جنگی، یاد کرده است .[3]

     از میان نویسندگان خارجی نیز نخستین کسی که از این قلعه یاد کرده خودزکو ، محقق روسی ، لهستانی­الاصل و کنسول روسیه در رشت ، بوده است . ظاهراً او در سال 1830 از این قلعه دیدن کرده است . او به هنگام بازدید خودزکو از قلعه رودخان کتیبه ای دیده است که امروزه اثری از آن در دست نیست . وی درباره قلعه رودخان چنین نوشته است :

« دژی است بر بالای کوهی در قسمت علیای رودخانه‌ای به همین نام، بام آن سنگی است و طرفین ورودی دارای دو برج دفاعی مستحکم است و بر روی سر در ورودی آن حک شده است که این قلعه برای نخستین بار در سال 918 تا 921 هجری قمری برای سلطان حسام الدین امیر دباج بن امیر علاءالدین اسحاقی تجدید بنا شد .[4]

     رابینو ، نایب کنسول انگلیس در رشت در فاصلة زمانی 1912-1906 ، بسان خودزکو بر این باور بوده است که حسام الدین بن دباج در سال 918 آن را بازسازی نموده است .[5] به گفته او کتیبه­ای در آنجا وجود داشته که مؤید ادعایش بوده است . بر اساس کتیبة مذکور ، این بنا در سال 918 تا 921 هجری به فرمان سلطان حسام الدین امیر دباج بن امیر علاءالدین اسحقی مرمت گردیده است . ظاهراً بر این کتیبه  منظومه ای از خان احمد شیروانی نیز حکاکی شده بود .[6]

     چنان که پیشتر نیز گفته شد نام دیگر قلعه رودخان ، قلعه حسامی بوده است که بی­گمان این وجه تسمیه به سبب بازسازی آن به توسط حسام­الدین اسحاقی بوده است .

قلعه رودخان

    دکتر منوچهر ستوده ، نویسنده کتاب ارزشمند از آستارا تا استرآباد ، هم از این قلعه بازدید نموده است . آنچه از مقایسه و بررسی گزارش های خودزکو و ستوده برمی آید آن است که قلعه رودخان شاید پیشتر دارای دو کتیبه بوده است و گویا یکی از آن­ها را که خودزکو دیده در زمان بازدید دکتر ستوده وجود نداشته ، اما آن یکی موجود بوده است .[7]

     بررسی و بازبینی کتاب­های تاریخی و جغرافیایی می­تواند پژوهشگر را با توجه به عدم یادکرد نام قلعه رودخان در منابع دیرینه­تر از عصر صفوی بدین نکته رهنمون سازد که قلعه رودخان پیش از این زمان و عهد وجود نداشته است . اما آزمایش هایی که در سال 1377  بر روی ملاط بخش هایی از بنا به عمل آمد نشان داد که بخشی از بنا دست کم قدمتی میان 580-500 سال دارد[8] و این خود نشان می­دهد که قلعه رودخان پیش از روی کار آمدن صفویان نیز وجود داشته است . البته وجود پی­های سنگی و نوع استفاده از آنها و آثار باقی­مانده از بعضی طاق­ها و داخل برخی برج­ها، قلعه رودخان را شباهتی افزون با بناهای دوران سلجوقی نیز می­بخشد .

     از دیگر سوی ، قلاع ساسانی معمولاً واجد برج­های نیمه­گردی بودند که جلوتر از دیوار دفاعی و نزدیک به هم ساخته می­شدند . این شیوه قلعه­سازی در قلعه رودخان نیز مورد کاربرد واقع شده است .[9] این نکته شاید بتواند نمایانگر این باشد که قلعه رودخان از جمله قلاع ساخته شده به روزگار ساسانی باشد و البته شاید هم نشان دهنده آن باشد که در ساخت قلعه رودخان از معماری قلاع ساسانی الگوبرداری شده است .

     شایسته و بایسته است یاد شود یافته شدن دستشویی­هایی که بر خلاف رسم معماری اسلامی در جهت قبله ساخته شده­اند این ایده را قوت می­بخشد که تاریخ بنای این قلعه مربوط به سده­هایی پیش از ورود اسلام به ایران و یا دست کم گیلان بوده باشد .[10]

قلعه رودخان

     به هر ترتیب ، از مجموع آنچه گفته شد می توان بدین نتیجه رسید که تاریح بنای اولیه قلعه رودخان چندان مشخص نیست ، برای نیل به تاریخ ساخت بنا نیاز به پژوهش­های باستان­شناسی بیشتر است و البته تنها این نکته واضح و مبرهن است که قلعه رودخان در دوره­های مختلف مورد بازسازی ، مرمت و کاربرد واقع شده است .

وسعت و گستردگی قلعه

     قلعه رودخان مساحتی در حدود 6/2 هکتار را دارا است که در امتدادی غربی- شرقی بنا نهاده شده است . طول این قلعه در حدود 500 متر و عرض آن از 10 الی 50 متر متغیر می­باشد

ساختار قلعه

    قلعه رودخان که به سبب به کار گرفته شدن شیوه­های مختلف معماری در بنای آن وهمچنین دربرداشتن اشکال هندسی متنوع در ساختمان آن ، زیبایی خاصی را دارا است  از سه بخش غربی ، میانی و شرقی تشکیل شده است . بخش غربی آن از در ارتفاعی بالاتر از سایر قسمت های قلعه قرار دارد . در آن تاسیساتی چون آب انبار ، قراول خانه و تعدادی واحد مسکونی وجود دارد . بیشتر پژوهشگران از جمله دکتر ستوده بر این باورند که شاه­نشین قلعه نیز در این بخش بوده است[11]  بخش میانی قلعه رودخان که به صورت گود ناودیس مانندی است شامل دروازه اصلی و چندین برج می­باشد .

     بخش شرقی نیز که مساحتش از بخش غربی کمتر است مشتمل بر ساختمان­هایی است که بناهای موجود در آن بیشتر جنبه نظامی داشته است . یک دروازه ورودی ، زندان ، درب اضطراری ( دزد در ) ، حمام و تعدادی واحد مسکونی از جمله تاسیسات این بخش به شمار می­آید .

قلعه رودخان

کاربری قلعه رودخان

     بناهای متعدد قلعه رودخان نشان دهنده آن است که تلاش فراوانی در جهت ایمن­سازی قلعه در ادوار تاریخی انجام پذیرفته است ، اما گستردگی بسیار این دژ ، بناهای پرشماری که در ادامه بدان­ها نیز پرداخته خواهد شد ، و تنوع به نسبت افزون آثار معماری پژوهشگر را بدین نکته راهنمایی می­کند که احتمالاً این قلعه دست­کم در دوره­ای از زمان تنها کاربری نظامی نداشته است . شاید حتی هدف امیرحسام الدین از بازسازی و مرمت قلعه رودخان در کنار استواری بخشیدن بیشتر به شرایط نظامی و دفاعی قلعه ، مورد کاربرد قرار دادن آن به عنوان شهرکی نظامی _ مسکونی به هنگام نابه سامانی روزگار نیز بوده باشد . البته  شایان یادکرد است که به احتمال زیاد حسام الدین تنها به بازسازی دیوارها و بناهای پیوسته به حصار دست یازیده بود ، زیرا در داخل قلعه بناهای متعددی دیده می شود که از آنها فقط پی­های سنگی و زیرساخت­های آجری به جای مانده است  . اگر واقعا این­گونه بوده باشد می­توان این فرضیه را تا حدی محتمل فرض نمود که این قلعه پیشتر شهرکی مسکونی نظامی بوده و این امیر اسحاقی به هنگام تعمیر قلعه تنها به وجه نظامی آن عطف نظرداشته است .

 


 

[1] . کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان برای آگاهی با تاریخ گیلان بسیار پر بهره و سودمند است . نگاه کنید به : مرعشی ، سیدظهیرالدین بن سیدنصیرالدین ؛ تاریخ گیلان و دیلمستان ؛ با تصحیح و تحشیه دکتر منوچهر ستوده ، چاپ دوم ، تهران : مؤسسه اطلاعات ، 1364

[2] . فومنی گیلانی ، ملاعبدالفتاح ؛ تاریخ گیلان – وقایع سال های1038-923 هجری قمری ؛ به تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده ، تهران  : بی نا ، 1349 ، ص 171

[3] . آصف ، محمدهاشم ؛ رستم التواریخ ؛ به تصحیح محمد مشیری ، تهران : بی نا ، بی تا ، ص 371 و 351

[4] . خودزکو ، الکساندر ؛ سرزمین گیلان ؛ ترجمه سیروس سهامی ، تهران : پیام ، 1354 ، ص171

[5] . رابینو ، هـ ، ل ؛ ولایات دارالمرزایران- گیلان ؛ ترجمه جعفر خمامی زاده، رشت : طاعتی ، 1357 ، ص 187

[6] . همان ، ص 187

[7] . ستوده ، منوچهر ؛ از آستارا تا استرآباد ؛ جلد اول ، تهران : بی نا ، 1349 ، ص158

[8] . براساس اطلاعات گرفته شده از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان .

[9] . براساس اطلاعات گرفته شده از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان .

[10] . گیلان تنها بخشی از ایران بود که هرگز در برابر شمشیر اعراب سر تسلیم فرود نیاورد . اسلام آوردن گیلانیان تنها از سدة سوم هجری به بعد با تبلیغ علویان و مسلمانان فراری از ستم خلفای اموی و عباسی انجام پذیرفت .

[11] . از آستارا تا استرآباد ، ج1 ، ص 159

امیر نعمتی لیمائی ( سورنا گیلانی )
امیر نعمتی لیمائی، دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :