ابوریحان بیرونی - تجسم روح علمی در قرون وسطی

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی ، که در قرون چهارم و پنجم هجری می­زیست از سرآمدان دانشمندان ایران و جهان در گستره­ای زمانی به وسعت تمام تاریخ است. وی که نامداران عرصه­ی دانش چون زکریای رازی و ابونصرفارابی معاصرش بودند و با شیخ­الرئیس بوعلی سینا دوستی ، مباحثه و مکاتبه داشت ، از جمله دانشمندانی است که در آوردگاه فنون و علوم گوناگون توانمندانه گام نهاده و خود را به­مثابه جامع تمام علوم روزگار خویش به جهانیان شناسانده است.

تندیس ابوریحان بیرونی/ بوستان لاله/ تهران

آنچه از واکاوی تاریخ­نگاشته­ها و کندوکاو در آثار خود ابوریحان برمی­آید آن است که وی در ریاضیات و نجوم ، فلسفه و حکمت ، تاریخ و جغرافیا و طب و داروسازی مقام استادی داشته و کمتر کسی را می­توان در درازنای تاریخ یافت که چون او از هر دری سخن بگوید آن هم چنین رسا و شیوا.

از ابوریحان که شمار آثارش بالغ بر یکصدو­سی عدد است دست­کم دو کتاب مشهور درباره­ی نجوم و ریاضیات به­یادگار مانده است. نخستین آن ، قانون مسعودی ، می­باشد که مقدمات هندسه ، حساب و نجوم را مشتمل است. آن دیگر ، التفهیم لاوایل الصناعت التنجیم ، نام دارد که درابتدا به پارسی و سپس به عربی نگاشته شد بدون آن­که یکی ترجمه­ی دیگری باشد. در اهمیت التفهیم همان بس که در مقدمه­ی نسخه­ی­ پارسی آن استادی ­به­نام چون ، جلال­الدین همائی ، آورده است که این یادگار گرانبهای پارسی در اسناد مفاخر ایران و ایرانی دست­کمی از شاهنامه­ی فردوسی ندارد ، بلکه از بعضی جهات بر آن نیز می­چربد! آنچه روشن است ، در این دو رساله ابوریحان از حرکت وضعی زمین سخن به میان آورده و طول و عرض­های جغرافیایی را به دقت تعیین کرده است!

تمبر یادبود ابوریحان بیرونی/ ایران

بیرونی که به تعبیر عبدالحسین زرین­کوب ، تاریخ­نگار و ادب­پژوه نامدار ، بهترین تجسم روح تجربی در تمام قرون وسطی بود ، مطالعات فلسفی ارزنده­ای نیز داشته است. شاید بتوان گفت این مرد دقیق­النظر ، دقت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بوده است. وی که کتابی مرتبط با  فلسفه­ی هندوان یعنی کتاب ، شامل ، را از زبان هندی به عربی بازگردانید ، در فلسفه چندان به روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله­ی کندی ، فارابی و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود پایبند نبود. درحقیقت ، مشرب فلسفی او را تا اندازه­ای می­توان مشابه مسلک فلسفی ابوالعباس ایرانشهری و زکریای رازی برشمرد. آنچه روشن است ، وی را به­سبب عقاید خاص و روش جداگانه و ایرادهایش بر ارسطو ممتاز باید پنداشت.

درباب نگارش تاریخ نیز ابوریحان واجد جایگاهی نیکو است. کتاب آثارالباقیه عن قرون الخالیه ، از جمله آثار تاریخی او به شمار می­آید. دراین کتاب سخن از تقویم ، سنوات و اعیاد ملل و اقوام گوناگونی چون ایرانیان ، سغدیان ، خوارزمیان ، یونانیان  ، عیسویان ، مسلمانان و ... به میان آمده است. آثارالباقیه همچنین واجد فهرست­هایی از سلسله­های پادشاهان باستانی ایران ، مصر ، کلده ، آشور ، یونان ، روم ، مقدونیه  و... است.

بیرونی در مقدمه­ی این اثر ارزشمند چنان دقت و احتیاطی در شیوه­ی تحقیق توصیه می­کند که گویا آن مقدمه­ی یک پژوهشگر امروزی است. ابوریحان همانگونه که عزیزالله بیات در کتاب ، شناسائی منابع و مآخذ تاریخ ایران ، آورده است کتابی دیگر درباره­ی قرامطه و سپیدجامگان نگاشته بود که شوربختانه از آسیب دهر به دور نماند و امروزه اثری از آن در دست نیست.

بیرونی که امروزه تاریخ­پژوهانی چون جرجی زیدان ، نویسنده­ی کتاب مشهور تاریخ تمدن اسلام ، از او به عنوان انتقال دهنده­ی علوم یونانی به هندی و حکت هندی به عربی یاد می­کنند در جغرافیا نیز رسائلی را تدوین نموده بود و از آن­جمله می­توان به دو اثر تحدید نهایات ­الاماکن و ماللهند اشاره کرد. ماللهند مشهورترین اثر جغرافیایی ابوریحان به­شمار می­آید. این کتاب بی­نظیر دانشنامه­ای برای هندشناسی و گنجینه­ای است از تمام معلومات راجع به سرزمین هندوستان و آن هم بر اساس تحقیقات درست علمی. ماللهند را باید یک نمونه و یک شاهکار در زمینه­ی مسائل مرتبط با جغرافیای انسانی و فولکلور برشمرد. آنچه شایان توجه افزون است آن است که بیرونی در کتاب­های جغرافیایی خویش به قوه­ی علم و فراست وجود سرزمین جدید (قاره­ی آمریکا) را پیش­بینی نموده و همچنین تاکید کرده در نیم­کره­ی جنوبی زمین نیز باید خشکی و آبادانی (قاره­ی اقیانوسیه) وجود داشته باشد!

تمبر یادبود ابوریحان بیرونی/ گینه بیسائو

ابوریحان که در سفرهای خویش به هند زبان سانسکریت را فراآموخته بود در طب و به تعبیر ذبیح­الله صفا ، نویسنده­ی کتاب آموزش و دانش در ایران ،  در داروسازی هم واجد مهارت و کاردانی بود. کتاب الصیدنه ، یادگاری گرانبها از او  درباره­ی داروسازی و داروشناسی است. ابوریحان همانطور که حسن تاج­بخش در کتاب ، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران ، بیان داشته است از تحقیقات و تتبعات دانشمندان گوناگون ازمنه­ی پیشین به­سان بقراط ، ارسطو ، اوریباسیوس ، جالینوس ، بختیشوع ، ماسرجویه ، ترنجی و ارجانی بهره جسته و در هر مورد مدارک را نیز یادآور شده و خود نیز تحقیقات و نوآوری­های جالبی داشته است. آنچه ارزش کار او را بیشتر هویدا می­سازد آن است که در صیدنه علاوه بر اسامی یونانی ، هندی و عربی داروها ، اسامی پارسی آن­ها نیز یاد شده است.

به هرترتیب آنچه از این کوتاه سخن بر­می­آید آن است که روح تحقیق و دانش­پژوهی ، فکر نکته­سنج ، ذوق سلیم ، هوش سرشار ، جهان­بینی وسیع و عشق رسیدن به حقیقت از صفات و ویژگی­های ابوریحان بوده است و یاری جستن از منش و روش او امروزه نیز می­تواند راهگشا باشد.

============================================

این نوشتار پیشتر در تاریخ ١۴/۶/٨٩ در روزنامه جام جم منتشر شده است

============================================

/ 12 نظر / 43 بازدید
نمایش نظرات قبلی
جعفر سلمان نژاد

درود خوشحالم که میبینم تارنمایتان را بروز نموده اید به تارنمای من هم سربزنید من درباره خودم یقین دارم که شمارا هرگز فراموش نخواهم کرد امیدوارم که شماهم مرا فراموش نکنید

محمد جمشیدپور

انتشار دو مقاله در حوزه اصفهان شناسی - خرسند خواهم شد از نظر بگذرانید http://www.nikoosegal.blogspot.com

محمد جمشیدپور

انتشار دو مقاله در حوزه اصفهان شناسی - خرسند خواهم شد از نظر بگذرانید http://www.nikoosegal.blogspot.com

محمد جمشیدپور

انتشار دو مقاله در حوزه اصفهان شناسی - خرسند خواهم شد از نظر بگذرانید http://www.nikoosegal.blogspot.com

محمد جمشیدپور

انتشار دو مقاله درباره‌ی اصفهان - خرسند خواهم شد از نظر بگذرانید http://nikoosegal.blogspot.com

محمد جمشیدپور

با سلام و درود به آقای دکتر به‌تازگی دو مقاله از من، درباره‌ی "اصفهان" منتشر شده است. خرسند خواهم شد از نظر بگذرانید. http://www.nikoosegal.blogspot.com

محمد جمشیدپور

از بس اینترنت داغون بود صد بار فرستادم گمون کردم فرستاده نشد :دی

سپهر وحیدی

من شاگرد خود شما در مدرسه کوشیار هستم و می خواستم از کتاب زیبای تاریخ آموزش و پرورش در دوره ی مغولان تشکر کنم .بدرود و پاینده ایران

سپهر وحیدی

داشتم کتاب خیام را میخواندم که به بیتی بر خوردم و ناگاه یاد شما افتادم و گفتم این بیت را برای شما بنویسم تا اگر خواستید آنرا در وبلاگ بگذارید. با سپاس. گویند بهشت و حور و کوثر باشد جوی می وشیر و شهد و شکر باشد پر کن قدح باده و بر دستم ده نقدی ز هزار نسیه خوشتر باشد.

ارشیا arshia.m.a

salam o dorood bar Dr.nemati: webloge zibaie darid khosh hal misham agar be webloge man ham sar bezanid sharrrrrrim sharrr bashid bedrood http://www.range-bi-rang.blogspot.com وبلاگ بالا توسط ارتش سایبری ف*ی*ل*ت*ر شده فعلا این ها ف*ی*ل*ت*ر نشده اند http://www.range-bi-rang77.blogspot.com http://www.range-bi-rang2.blogfa.com